ЧУРАПЧИНСКАЯ СРЕДНЯЯ ШКОЛА

(1950-1975 ГГ.)

                                     

Выписка из протокола

январского совещания учителей Чурапчинского района, состоявшегося 6-7 января       1950 г.

 

        XVI областной партийной конференцией и Постановлением  бюро ОК ВКП (б) и Совета Министров Якутской АССР, принято решение введения всеобщего обязательного семилетнего обучения в сельской местности Якутской АССР, начиная с 1949 – 1950 учебного года, что является очень важным культурным мероприятием большого государственного и исторического значения.

        Кроме постановлений партии и правительства о введении семилетнего всеобщего обязательного обучения в Республике, были приняты решения VIII сессии Райсовета депутатов трудящихся Чурапчинского района от 17 июня 1949 г.  Постановлением IV пленума  РК ВКП (б) от 6 августа 1949 г., которые исключительно были направлены на успешное осуществление в районе Нового Закона о семилетнем обучении.

                                                      Дьячковский В.Е. (Зав. РОНО) 6-7 января 1950 г.

Основание: Фонд №14, опись №1, ед. хр. № 6, стр.19

Выписка из решения  № 220

Исполкома Чурапчинского Райсовета депутатов трудящихся

от 20 июня 1950 года

  1. Утвердить проект плана рационального размещения сети семилетних школ района на 1949-50 , 1950-51 и 1951-52 учебные годы, представленный отделом народного образования.

           2. В соответствии с нархозпланом района, утвержденным постановлением Совета министров ЯАССР от 1-го марта 1950 года за №  212/ 82, в 1950-51 учебном году на базе Чурапчинской семилетней школы открыть 8-й класс с числом учащихся на 36 человек. Для учащихся 8-го класса предоставить 25 мест в школьном интернате.

           3. Обязать Районо Дьячковскому В.Е. обеспечить открывающийся 8-й класс        Чурапчинской восьмилетки необходимыми учебниками, учебными оборудованиями.

           4. Просить Министерство Просвещения ЯАССР:

           а/ Переводить в другие детдомы, имеющие школы с русским языком обучения в 5-7    классах 9 воспитанников Диринского детдома, окончивших в 1949-50 учебном году русский 4 класс;

          б / Ввиду увеличения количества классов – комплектов в 5-7 кл. / на 1 комплект / и открытия 8-го класса при Чурапчинской семилетней школе, а также ввиду открепления 4-х учителей в другие районы выделить для школ района  в 1950-51 учебном году 5 преподавателей 5, 6, 7 и 8 классов и 3-х учителей начальных классов.

          5. В соответствии с настоящим планом с 1950-51 учебного года ввести  соответствующие изменения в районировании семилетних школ.

 

                                           Председатель Исполкома Чурапчинского

                                Райсовета депутатов трудящихся:   Дьячковская  В.Н.

                                Секретарь Исполкома Райсовета:  Беляев Г.К.

                                                            Основание: Фонд №1, опись №1, ед. хр. №18, стр.177 

 

 В 1950 году на базе Чурапчинской семилетней школы открылась средняя школа. К этому времени школа располагала двумя учебными помещениями: «ШКМ» и здание, которое было перенесено с села Телей (здание Телейской начальной школы). Интернат помещался в здании церкви. База средней школы создавалась только в 50-х годах. Были построены типовое здание интерната на 75 мест (1953г.), двухэтажное общежитие для учителей, двухэтажное здание школы на 280 мест и гараж (1958г.), спортзал и учёбная мастерская (1959г.), пристройка для столовой. Заслуживает благодарности тогдашнее руководство района: депутат Верховного Совета ЯАССР Агафья Феоктистовна Винокурова, заведующий РайОНО Василий Егорович Шестаков, первый начальник стройучастка Василий Прокопьевич Гуляев (с 1957г.) и мастер Семен Потапов, внесшие свой огромный личный вклад в создание школьной базы.

 

Двухэтажное здание школы, 1958 год

 

В 50-х годах сменились 7 директоров школы. Первым директором был Р.И.Васильев. Приведем некоторые сведения из отчетов Чурапчинского райОНО.  В отчете за 1953-1954 учебный год говорилось, что прочных знаний и хорошей успеваемости учащихся добились учителя якутского языка М.Д.Соловьева, математики Н.П.Красильникова и Н.А. Прянишникова, русского языка Л.Д. Ваганова, начальных классов с русским языком обучения В.В. Данилова.

В 1954-1955 учебном году после ежегодной сменяемости директоров установилась       (временная) стабилизация руководства школы (директор Г.Д.Ефимов, завуч С. И. Жирков). За счёт приезда из центра многих педагогов увеличилось количество учителей с высшим образованием. Если в предыдущие годы  успеваемость была очень низкой, то в отчётном году наметилось улучшение учебно-воспитательной работы и, как следствие, сравнительное повышение успеваемости учащихся. Высокой успеваемости добились учителя Н. П. Красильникова, М. Д. Соловьева,  Н.Н.Попов,  В.С.Алехин. По данным отчёта школы за 1954-1955  учебный год,   мастерская школы была оборудована всеми необходимыми инструментами, хотя в ограниченном количестве. Учащиеся занимались ремонтом школьного инвентаря, изготовлением скамеек, шкафчиков, мягких диванов и другого инвентаря, наглядных пособий. Школа заметно улучшила работу с родителями и общественностью. Работал родительский комитет в составе 21 человек. Родители и общественность оказали большую помощь в укреплении материальной базы школы. В школе был проведён вечер «За честь школы», который с этого времени стал традиционным. Впервые были проведены педчтения, заслушаны 16 докладов, из которых 3 доклада были представлены на республиканские чтения. В отчёте за 1958-1959 год указано, что 100% и почти полной успеваемости добились В.А.Алехин, В.В.Данилова, учителя биологии Н.О.Винокуров и А.И.Соловьева, с хорошей стороны себя зарекомендовали молодые учительницы А.П.Окалина (английский язык), М.С.Белых (начальные классы).

 

Делегаты  собрания « Школа – производство - ВУЗ» - директор Г.Д. Ефимов, староста класса -  С.В. Попов,  председатель учкома А. Д. Сергеева, С. Н. Прокопьев, М.П. Седалищева -  Собакина, Е. С. Мордовская, 10 марта 1959г.


В 1961-1963 году полной успеваемости  добились учителя начальных классов Л.Г.Попова, Е.Г.Охлопкова, М.П.Эверстова, якутского языка М.Д.Соловьева, рисования и черчения К.П.Поливкина, физкультуры П.Е.Барахсанов и В.П.Захаров и другие.

Для поощрения хороших поступков в школе учреждена «Книга славных дел» (позднее названа «Книга добрых дел»), куда первыми были занесены председатель учкома Александра Сергеева, секретарь комсомольской организации Александра Сидорова, Луиза Сысолятина, Николай Седалищев. Они добровольно и неоднократно отдавали свою кожу на вырезание для спасения жизни ученика 2-го класса  Ромы Седалищева, тяжело ранившего ногу, оказавшись под автомашиной.

В отчете за 1962-1963 год говорится, что в этом учебном году Чурапчинская десятилетка реорганизована в одиннадцатилетнюю среднюю школу с производственным обучением.          

В  1962 году в школе введено производственное обучение. Учащихся старших классов обучали на тракториста-машиниста, шофера-комбайнера, плотника-столяра (юношей), на животновода-механизатора (девушки). Школа не имела своей базы для производственного обучения. Поэтому ее закрепили за «колхозом имени 22 партсъезда» и Чурапчинским промкомбинатом для проведения учебно-производственной практики. Учащиеся весной и летом участвовали в производительном труде (посев зерновых, заготовка сена, производство кирпичей, строительство гаража и т.д.). Одиннадцатилетняя школа с производственным обучением имела только два выпуска. В 1965г. 19 выпускников – юношей получили профессию плотника - столяра, 18 девушек - профессию воспитателя дошкольных учреждений.

На базе школы был открыт педагогический класс, который в 1962, и 1963 и 1964 годах выпустил учителей начальных классов. Мы  гордимся именами: Е.Д.Макарова, кандидата педагогических наук, заслуженного учителя школ РФ, Л.П.Сысолятиной, И.К.Капрынова, Е.С.Мордовской, С.Е.Федосеева - отличниками народного просвещения РСФСР и других.

Н.Н.Попов работал в Чурапчинской школе с 1949 года,  учителем биологии и химии  в 1953-1959 годах. Он добился высокой успеваемости учащихся, успешно руководил юннатским кружком и работой на пришкольном опытном участке.     В 1957 году юннатский кружок Чурапчинской средней школы стал участником Всесоюзной сельскохозяйственной выставки, нескольким юннатам и учителю Н.Н.Попову были выданы путевки на  выставку.

В приказах директора школы Г.Д.Ефимова и воспоминаниях самого учителя лучшими юннатами были названы: Любовь Максимова, Любовь Попова, Владимир Винокуров, Фекла Кривошапкина, Владимир Шестаков, Григорий Портнягин, Зинаида Алексеева, Розалия Парфенова, Альбина Макарова, Аля Романова, Иван Захаров, Наталья Винокурова, Ольга Попова, Николай Окоемов, Яна Кононова, Мария Сидорова, Полина Нифонтова, Мария Новгородова, Фекла Местникова, Татьяна Коркина, Алексей Собакин и другие. Успехи Н.Н.Попова были отмечены знаком «Отличник народного просвещения РСФСР».

В 60 - е годы вольная борьба приобрела особую популярность. Еще до официального открытия детской спортивной школы на базе школы-интерната в Чурапчинской школе, начиная с 1956 года, в течение целого десятилетия работали секции: вольной борьбы, которым руководил Д.П.Коркин, стрельбы из лука-П.М.Стасов, ставшие основой создания  спортивной школы.

Чурапча стала местом проведения республиканских соревнований по вольной борьбе. Многие из тех, кто занимался в секции борьбы, стали чемпионами и призерами республики и России.  В 1962 году ученик Чурапчинской средней школы Николай Барашков стал чемпионом ДСО «Урожай» России. В 1964 году Вячеслав Карпов – чемпионом России среди юношей, а в 1966 году  Прокопий Шестаков – чемпионом России и СССР.

 

Материалы из архива

 Из решения Исполкома райсовета депутатов трудящихся № 175 следует, что в 1964 году на базе Чурапчинской средней школы открылась детская спортивная школа  ДСО «Урожай», на общественных началах. Директором был назначен Д.П.Коркин.

 

Выписка из доклада секретаря райкома КПСС т. Дьячковской Д.Д.  на районной конференции учителей и общественности Чурапчинского района от 6 января 1965 года: «Республика үтүɵлээх тренерэ т. Коркин Д.П. директордаах общественнай кɵҕүлээhин быhыытынан тэриллибит оҕо спортивнай оскуолата 5 отделениелаах, онно кɵҥүл тустууга - 60, баскетболга - 80, гимнастикаҕа – 40, остуол тенниhигэр – 30 уонна ох сааҕа – 15, барыта 225 оҕону хабан үлэтин былааннаахтык ыытар. Итини таhынан волейбол, чэпчэки атлетика, хайыhар секциялара үлэлииллэр».

Исполком райсовета (Решение № 285 от 17 декабря 1965 года) ходатайствовал об открытии детской спортивной школы  Министерства Просвещения ЯАССР в с. Чурапча, на базе детской спортивной школы на общественных началах.

 Приказом Министерства Просвещения РСФСР №1799/1 – 18 от 09.12.1966г. открыта детско – спортивная школа на базе Чурапчинской школы – интерната, которая имела три отделения: вольной борьбы, настольного тенниса, и гимнастики.

Тренером спортивной школы при Чурапчинской средней школе работал Д.П.Коркин, а первым директором ДЮСШ стал Е.И.Габышев, приглашенный Д.П.Коркиным.

     

ЧУРАПЧЫ ОРТО ОСКУОЛАТЫГАР ТУСТУУ САҔАЛАНЫЫТА

    

          Чурапчыга көҥүл тустуу сайдыыта Д.П.Коркин үлэтиттэн саҕаламмыта. Кини 1956с. Ленинградтааҕы Герцен аатынан институту бүтэрэн, Одьулууҥҥа учууталынан ананан кэлбитэ. Ол үлэлии сылдьан, тустууга дьарыктыы Одьулуунтан Чурапчыга сатыы киирэрэ.Кини биһиги оскуолабыт дириэктэригэр, бэртээхэй тэрийээччи Г.Д.Ефимовка эппиэттээн суруйбут эбит: «Тустуу секциятын тэрийбиккинэн эҕэрдэлиибин! Көмөлөһөрү үөрүүнэн ылынабын».

 1961с. биһиги оскуола-интернат 7-с кылааһын бүтэрбиппит. Ол кэмҥэ 8-с кылаас суоҕа. Онон биһиги, Чурапчыга дьиэлээх оҕолор, Курашов аатынан Чурапчы орто оскуолатыгар киирбиппит. (1963 с. дии саныыбын) тустуук оҕолор мустан барбыппыт. Бу иннинэ Николай Барашков Россияҕа бастакы, Коля Сивцев иккис буолан кэлбиттэрэ.

 Биһиги олорор интернаппыт ШКМ илин өттүгэр турар уруккута начаалынай кылаастар үөрэммит дьиэлэрэ этэ. Ол дьиэ киэҥ саала курдук көрүдүөрүгэр 1960с. тустууга оҕолор чемпионаттара буолан ааспыта. Ити кэмҥэ оҕолор барыта тустууну бэрэбиэркэлээн көрөр дьикти кэмэ этэ. Ол дьиэҕэ билигин биллэр Сэмэн Тумат тустан, биһигини сөхтөрөн турар. Биһиги кылааска икки Попов Сеня  баара. Арай аҕаларын аата атын этэ. Биһиги Сэмэн Родионовиһы боростуойдук «Радиаторович» диэн ааттыыр этибит. Арай биирдэ икки Сеня тустан турдулар. Радиаторович быдан улахан, быдан күүстээх, оттон Сэмэн Тумат кыра, хачаайы баҕайы. Онуоха Радиаторович мельница диэн приемунан киһитин сыгынньах муостаҕа быраҕан лиһигир гыннарда! Онуоха Сэмэн Тумат бэргэһэтэ суох эмиэ сыгынньах төбөтүнэн

 «мостикка» муостаҕа тиийэн чиккэс гына түстэ! Онно Сэмэн Тумат санаата күүһүн, быдан баһыйар киһиэхэ бэриниэн баҕарбакка мөккүспүтүн, биһиги сөҕө уонна убаастыы көрбүппүт. Ол иһин даҕаны ыарахан олоххо эриллибит, сөҕүмэр үлэһит Сэмэн Тумат олоҕор улахан ситиһиилэргэ тиийдэҕэ!

Интернаппытыгар сүрдээх эйэлээхтик олорбуппут. Тыаттан, атын оройуоннартан оҕолор кэлитэлээн барбыттара. Биирдэ 7-с кылааска Верхоянскайтан 90-ча киилэ ыйааһыннаах Сергей  Шерварли диэн грек уола кэлбитигэр, оскуолаҕа уолаттар эккирэтэ сылдьан көрбүттэрэ. Тустар хоһу мастарыскыайга салгыы туппуттара. Дмитрий Петрович дьарыктара хайы-үйэҕэ ыарахан этилэр. Сүүһүнэн эдэр киһи, оҕо тустууну боруобалаан көрөн баран, туораан биэрбиттэрэ. Оччоҕо улахан дьоҥҥо дэгиттэр спортсмен Сидор Попов, сүрдээх кыраһыабай көрүҥнээх Федор Эверстов, кыра бухатыыр Василий Шадрин курдук тустууктар республикаҕа биллэр дьон этэ. Арай биир күн (мин 10-с кылааспын) Бөтүрүөбүс миигин Сидор Поповтуун 20 мүнүүтэ туһуннарда. Сылайыы кытаанаҕа буолла. Оччолорго мин иккис сменаҕа үөрэнэр буолан, сарсыарда 10-н дьарыктанабыт. Онтон дьиэбэр сонотуоруйга бардым. Ол гынан баран, Мурун Тыымпыйа сыырын кыайан тахсыбакка, олорон эрэ сынньанным. Ол олорон: «Пахай, бүгүн кыайан үөрэнэ барыа суохпун»,- дии санаатым. Ол эрээри, сонотуоруйга дьиэбэр тиийэн аһаатым да, тилигирии түстүм, сүүрүүнэн Чурапчыга этээстээх оскуолабар үөрэнэ ыстанным. Оттон спорт оскуола аһыллыытын туһунан бастакы директор Е.И.Габышев маннык ахтыбыта:

 «Интернакка мин сэбиэдиссэй уонна иитээччи эбээһинэһин толорбутум. Биһиги оскуолаҕа орооспокко, бэйэбит спортивнай оскуола  диэн ааттанарбыт. Дмитрий Петрович миигин:

«Спорт оскуола  директора буолаҕын»,- диирэ. Онон бастакы спорт оскуола, Москваттан дьаһала суох, Дмитрий Коркин бэйэтин дьулуурунан, олохтоох дьаһалта үтүө өйөбүлүнэн, Чурапчы орто оскуолатын базатыгар (директор Г.Д. Ефимов) төрүт акылаата ууруллан, ити курдук саҕаламмыта, тэриллибитэ.  1966-67 үөрэх сылыгар спорт оскуола бэйэтин тустууктарын кытта интернат-оскуолаҕа көһөн тахсыбыта. Ол кэмҥэ мин хайы–үйэҕэ Советскай армияҕа иккис сылбын сулууспалыы сылдьарым.

 

Петр Николаевич Калачев, 1965с. Чурапчы орто оскуолатын выпускнига, ССРС спордун маастара

 Команда Чурапчинской средней школы по вольной борьбе

  

                       

        Гимнасты. Тренер Захаров Василий Петрович                                          Волейболистки. Сборная района.

                                                                                                                                  Капитан команды А.Поисеева                                                                                                                                                                           

«ЧСШ – ЛАР ДУО!» -ДЭТЭР КЭММИТ ЭТЭ

                                                                       

         Мин 1956-1959сс. Чурапчы орто оскуолатыгар үөрэммитим. Ол үөрэнэр кэммэр кэрэ-бэлиэ түгэннэр буолан ааспыттара. Ол курдук улуу тренер Д.П.Коркин 1956с. күһүнүгэр Чурапчыга Одьулуунтан киирэн, тустуу секциятын ыыппыта. ШКМ-на муннук кылааска били куруук ахтыллар соломо матараастары  тэлгээн, ол үрдүгэр туһуннарара. Оскуола оҕолоро үксэ ону таһынан үлэһит эдэр ыччат киэһэ бары бииргэ дьарыктанарбыт. Кэлин сорохтор сыыллан, быраҕан, көҕүрээтэр көҕүрээн, дьиҥнээхтик тустар баҕалаахтар хаалбыппыт. Инньэ гынан элбэх оҕону, улахан дьону кыайан, мин 1958-60сс. улахан дьоҥҥо көҥүл тустууга оройуон сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн, уон алта саастаахпыттан зона күрэхтэһиилэригэр миэстэлэһэн, оройуоммут хамаандата бастыырыгар наадалаах очукуолары биэрбитим. Оччолорго оҕолорго туспа күрэхтэһии суох этэ.

        Аны, 1958-60сс. боксанан параллельно дьарыктанан эмиэ оройуон сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн, күрэхтэһиилэргэ оройуонум чиэһин түһэн биэрбэтэҕим. Инньэ гынан онуһу уон сэттэ сааспар бүтэрэрбэр көҥүл тустууга 1-кы, боксаҕа  2-ис разрядтаах этим, ити оччолорго улахан ситиһии курдук буолара.  Итини таһынан оскуола уус-уран самодеятельноһыгар актыыбынайдык кыттарым. 1957 с. кыһыныгар үҥкүү куруһуогун республика бастакы идэтэйбит балерината К.В.Посельская салайбыта. Онно сылдьан 1957 с. сайын республикаҕа бастакы ыччат фестивалыгар оройуон үҥкүүһүттэрин састаабыгар киирэн, К.В.Посельская туруорбут үҥкүүлэринэн ситиһиилэхтик кыттыбыппыт. Кэлин даҕаны уус-уран самодеятельноска оскуолаҕа, оройуоҥҥа үҥкүүһүттэр бастакы кэккэлэригэр сылдьыбытым, лауреат буолбутум. Оннооҕор 1958с. сааскы уһун өрөбүлгэ ЧСШ-лар учууталлар уонна үөрэнээччилэр буолан, икки грузовой массыына кузовыгар олорон, Дьокуускай куоракка киирэн концерт көрдөрөн турардаахпыт. Онно саха театрыгар концерт кэнниттэн бэйэбит Чурапчыттан төрүттээх артыыстарбытын кытта хаартыскаҕа түспүппүт.   Бу кэмҥэ учууталлар үөрэнээччилэрин кытта биир ситиминэн киирэн,  сомоҕолоһон үлэлиир этилэр, ол да иһин буолуо ЧСШ-лар оройуоҥҥа уус–уран самодеятельноска, спорка, үлэҕэ наар инники күөҥҥэ сылдьарбыт. «ЧСШ-лар дуо?» - дэтэр кэммит этэ. Мин бэйэм оскуола кэнниттэн армияҕа службалаан, үлэлээн баран техническэй үөрэххэ киирэн, оройуоҥҥа биир бастакынан, инженер-электрик идэтин ылан, наар оройуоммар үлэлээтим.

 

                                      Егор Семенович Макаров,   1959 с. Чурапчы орто оскуолатын выпускнига

 

«ЧСШ – ЛАР ДУО!» -ДЭТЭР КЭММИТ ЭТЭ

                                                                       

         Мин 1956-1959сс. Чурапчы орто оскуолатыгар үөрэммитим. Ол үөрэнэр кэммэр кэрэ-бэлиэ түгэннэр буолан ааспыттара. Ол курдук улуу тренер Д.П.Коркин 1956с. күһүнүгэр Чурапчыга Одьулуунтан киирэн, тустуу секциятын ыыппыта. ШКМ-на муннук кылааска били куруук ахтыллар соломо матараастары  тэлгээн, ол үрдүгэр туһуннарара. Оскуола оҕолоро үксэ ону таһынан үлэһит эдэр ыччат киэһэ бары бииргэ дьарыктанарбыт. Кэлин сорохтор сыыллан, быраҕан, көҕүрээтэр көҕүрээн, дьиҥнээхтик тустар баҕалаахтар хаалбыппыт. Инньэ гынан элбэх оҕону, улахан дьону кыайан, мин 1958-60сс. улахан дьоҥҥо көҥүл тустууга оройуон сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн, уон алта саастаахпыттан зона күрэхтэһиилэригэр миэстэлэһэн, оройуоммут хамаандата бастыырыгар наадалаах очукуолары биэрбитим. Оччолорго оҕолорго туспа күрэхтэһии суох этэ.

        Аны, 1958-60сс. боксанан параллельно дьарыктанан эмиэ оройуон сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн, күрэхтэһиилэргэ оройуонум чиэһин түһэн биэрбэтэҕим. Инньэ гынан онуһу уон сэттэ сааспар бүтэрэрбэр көҥүл тустууга 1-кы, боксаҕа  2-ис разрядтаах этим, ити оччолорго улахан ситиһии курдук буолара.  Итини таһынан оскуола уус-уран самодеятельноһыгар актыыбынайдык кыттарым. 1957 с. кыһыныгар үҥкүү куруһуогун республика бастакы идэтэйбит балерината К.В.Посельская салайбыта. Онно сылдьан 1957 с. сайын республикаҕа бастакы ыччат фестивалыгар оройуон үҥкүүһүттэрин састаабыгар киирэн, К.В.Посельская туруорбут үҥкүүлэринэн ситиһиилээхтик кыттыбыппыт. Кэлин даҕаны уус-уран самодеятельноска оскуолаҕа, оройуоҥҥа үҥкүүһүттэр бастакы кэккэлэригэр сылдьыбытым, лауреат буолбутум. Оннооҕор 1958с. сааскы уһун өрөбүлгэ ЧСШ-лар учууталлар уонна үөрэнээччилэр буолан, икки грузовой массыына кузовыгар олорон, Дьокуускай куоракка киирэн концерт көрдөрөн турардаахпыт. Онно саха театрыгар концерт кэнниттэн бэйэбит Чурапчыттан төрүттээх артыыстарбытын кытта хаартыскаҕа түспүппүт.   Бу кэмҥэ учууталлар үөрэнээччилэрин кытта биир ситиминэн киирэн,  сомоҕолоһон үлэлиир этилэр, ол да иһин буолуо ЧСШ-лар оройуоҥҥа уус–уран самодеятельноска, спорка, үлэҕэ наар инники күөҥҥэ сылдьарбыт. «ЧСШ-лар дуо?» - дэтэр кэммит этэ. Мин бэйэм оскуола кэнниттэн армияҕа службалаан, үлэлээн баран техническэй үөрэххэ киирэн, оройуоҥҥа биир бастакынан, инженер-электрик идэтин ылан, наар оройуоммар үлэлээтим.

 

                                      Егор Семенович Макаров,   1959 с. Чурапчы орто оскуолатын выпускнига

 

ПИОНЕРСКАЙ ОЛОХ СОРОХ ТҮГЭННЭРЭ

 

1955-1958 сс. Чурапчы орто оскуолатыгар старшай пионер  баһаатайынан үлэлээбитим. Маҥнайгы сылбар үөрэнээччилэр комсомольскай тэрилтэлэригэр тирэҕирэр, өйөнөр, кинилэр быhаччы салалталарынан үлэлээбит буоллахпына, бу сырыыга учууталлар комсомольскай тэрилтэлэригэр тирэҕирэн үлэбин ыыппытым. Оччотооҕу үлэбиттэн арыый аҕай өйдөнөн хаалбыттар:

1.Пионерга ылыы. Октябреноктан пионерга киирии оҕо олоҕор үйэтин тухары умнуллубат чаҕылхай түгэн. Ол иhин пионерга киирии хайаан да оҕоҕо өйдөнөр буоларын ситиhэ сатаабыппыт, системалаах үлэни ыыппыппыт. Пионерга ылыы үгэс курдук В.И. Ленин төрөөбүт күнүгэр, дружина үөрүүлээх сборугар буолара. Пионер баhаатай ананара. Бэлэмнэнии үлэ хара күhүҥҥүттэн барара. Баһаатай 3-с кылаас  учууталын салалтатынан октябреноктар сбордарын ыытара, В.И.Ленин оҕо сааhын, герой пионердар, пионер үөрүүлээх Мэктиэ тылын, сокуонун тустарынан утумнаахтык бэсиэдэ ыытара, экскурсияҕа сылдьара, кинигэ, хаhыат ааҕаллара, киноҕа сылдьаллара. Пионерга киирээччилэр быыстапкаларыгар бэлэмнэнэн, бэйэлэрэ тугу сатыылларын оҥороллоро, Мэктиэ тылы киэргэтэн суруйаллара, илии баттыыллара уонна туспа паапкаҕа мунньан, старшай пионер баhаатайга туттараллара. Олору мунньар этибит, наада буоллаҕына, ону көрдөрөн олорон кэпсэтэрбит. Пионерга киирэр  оҕолор төрөппүттэрин кытта кэпсэтэн, ити күн сонун аhы астаан, бырааhынньыктыы атааралларын өйдөтүhэрбит, ситиhэрбит. Биир тылынан, эдэр пионер буолуу эппиэттээх түгэнин сыыhа туппакка кыhанарбыт.

2. Бочуот дуоската. Туохха барытыгар, хаhан баҕарар көрдөрөр агитация улахан суолтаны ылар. Ол иhин пионердары үөрэххэ, бэрээдэккэ көҕүлээн, Бочуот дуоскатын оҥорон ыйаабыппыт. Пионерскай символикаларынан киэргэтэн, В.И. Ленин «Үөрэниэххэ, үөрэниэххэ уонна өссө үөрэниэххэ» диэн биллэр этииилэрэ суруллубут дуосканы оскуола саамай көстүүлээх муннугар ыйаабыппыт. Ити дуоскаҕа саамай бастыҥ пионердары пионерскай знамя иннигэр хаартыскаҕа түhэрэн таастаан сыhыарарбыт. Дуоскаҕа ким тахсарын дружина совета быhаарара. Хаартыскаҕа түhэрэр тэрилтэ суоҕа, сатыыр киhи, фотоаппарат, эмп  да суоҕа улахан кыhалҕа этэ. Ону учууталлар комсомольскай тэрилтэлэрин нөҥүө биир сатыыр саҥа үлэлии кэлбит нуучча кыыhын күүскэ эбээhинэстэтэн ситиhэрим, бэрт улахан ылахтаhыынан.

 3. Социалистическай куоталаhыы. Оччотооҕу кэмҥэ социалистическай куоталаhыы киэҥник киирбит кэмэ этэ.  Чиэппэринэн, сылынан куоталаhыыны тэрийэрбит. «Космоска айан» диэн ааттаабыппыт. Сыл бүтүүтүгэр ыйга хараабыл тиийэн түhүөхтээҕэ. Онуоха диэри 4 этабы ааhара. Хас биирдии этэрээт тус-туспа ааттаах самолеттаах, ол самолет сөптөөх ахсааннаах баалы ыллаҕына  эрэ сиртэн көтөр уонна 1 этапка тиийэр. Ким урут тиийбит кыайар. Кыhыл вымпел ылар. Син көҕүлүүр быhыылааҕа, мөккүhүү, тардыалаhыы бөҕө буолара.

4. Спортивнай күрэхтэhиилэр. Пионерскай тэрилтэ биир дьоhуннаах соругунан ыччаты, үүнэр көлүөнэни эт-хаан өттүнэн иитии буолара. Онно туhаайан кыhын пионерскай этэрээттэр истэригэр, онтон этэрээттэр икки ардыларыгар остуол оонньууларыгар дуобакка, саахымакка күрэхтэhиилэри ыытарбыт. Саас хайыhарга, хаар ууллубутун кэннэ сүүрүүгэ, национальнай ыстаныыларга күрэхтэhии тэрийэрбит. 1957 дуу, 1958 дуу сыллаахха «Бэлэм буол» хаhыат бирииhигэр кэтэхтэн күрэхтэhии тэриллибитэ. Усулуобуйата пионерскай дружина оҕото бары кыттыахтаахтар уонна биир пионерга тиксиитинэн саамай элбэх километры барыахтаах этэ. Ол иhин пионердарбытын уруок кэнниттэн хас күн аайы хайыhардатан, төhөнү барбыттарын суруйтаран испиппит. Республикаҕа үчүгэй түмүгү ситиhэн туох эрэ бэлиэ ылбыппыт.

Оччолорго остуол тенниhэ саҥа сайдан эрэрэ. Маныаха талааннаах оҕолор эрдэттэн олус ылларбыттара. Доҕордуурап Слава, Оконешников Петя чорбойоллоро. Кэлин оройуоннарын, республикаларын чиэhин көмүскүүр кыахтаах биллиилээх теннисистэр буолан тахсыбыттара.

Талах күрүөҕэ (билиҥҥи Софронов саалатын таhыгар) илиинэн хачайдыыр баhаарынай насоhунан памятник таhынааҕы чүөмпэттэн уу бырахтаран каток оҥостубуппут. Онно күhүн хаар халыҥыар дылы хатааhылаабыттара. Оччолорго итиннэ уу  суоҕа. Үөрэх бүппүтүн кэннэ Бабаҕа үрэҕин кыйа туристическай поход оҥорбуппут. Уонча оҕо 2 хонон 3 күннээх сатыы походка төhө да ардах түhэн илийдэрбит, биир түүн аhаҕас халлаан анныгар хонон, биир түүн ампаарга утуйан бэрт көрдөөхтүк сылдьыбыппыт. Бабаҕа хайатыттан тимирдээх болгуо булбуппут, араас үүнээйи гербарийын хомуйбуппут.

Онтон да атын үлэ, санаабар, оҕолор интэриэстэрин тардар гына ыытыллара. Ол курдук, арааhа, оскуолаларга биир бастакынан буолуо, оскуолатааҕы радиоузел үлэлэппиппит. Мотуорун үлэлэтиини (киномотуорун эстэххэ, холбоотоххо үлэлиирэ), репродукторын холбооhунун комсомолец Кеша Максимов (кэлин милиционер буолбута) холбуура. Мин редактор, диктор да буоларым, сороҕор оҕолорунан аахтарарым. Переменаҕа оҕолор сэргээн истэ турар буолааччылар этэ. Пионердар үөрэхтэрин бырыhыана биллэ үрдээбитэ, дьиссипилиинэлэрэ  тупсубута. Чурапчы орто оскуолатын пионерскай дружинатын үлэтэ оройуоҥҥа биир бастыҥ ахсааныгар киирбитэ. Ол иhин буолуо оскуола директора С.И. Жирков 1958 с. саас «Оскуола чиэhин иhин» ыытыллар үгэс буолбут биэчэргэ Бочуот кинигэтигэр киллэрбит бирикээhин аахпытын, комсомол РК пионерскай-школьнай отделын сэбиэдиссэйэ Кулаковскай А.Т. Якутскайга заочнай сессияҕа сырыттахпына, иhитиннэрбитэ. Ити сыл оройуон пионер баhаатайдарыттан соҕотоҕун учууталлар 4-с республиканскай съезтэригэр делегатынан талыллан сылдьыбытым.

 

       Роман Романович Абрамов, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 25.02.2002

 

ПРИКАЗ №58

ПО ЧСШ

                                                                                                                             от 15 октября 1956 г.

ОБ УЧАСТИИ ШКОЛЬНИКОВ

В ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛЕЗНОМ ТРУДЕ

       Перед школой стоит задача в преодолении отрыва обучения от жизни на основе политехнического обучения…

       Опыт школы показывает, что систематически организуемый общественно-полезный труд учащихся  по 2 часа в день в течении всего учебного года не мешает, а наоборот повышает интерес к учению, является могучим фактором формирования их моральной зрелости.

      ПРИКАЗЫВАЮ:

      1.Установить, что каждого учащегося 8-10 классов  ежедневно по понедельникам, вторникам, средам и четвергам обязать работать 1-1,5 часа в день в школе по благоустройству, по строительству спортивной площадки, мастерской, по озеленению школьного участка, по изготовлению и ремонту учебно-наглядных пособий, по оборудованию классных кабинетов, по установлению школьного радиоузла и т.д., дело чести каждого школьника - работать 4-6 часов в неделю в пользу родной школы. 

     2.Организовать общешкольные воскресники и субботники и т.д.

 

                                                                                                                            Директор:  Г.Д.Ефимов

  

     … Ботаника, зоология – диэн дьикти предметтэри Николай Николаевич Попов (оччолорго эдэр, саҥа учуутал) үөрэтэрин таһынан «юннат» (юный натуралист) – диэн куруһуогу салайан үгүс оҕону умсугуппута.  Сайын аайы пришкольнай учаастакка сибэкки, оҕуруот аһа бөҕөнү үүннэрэрбит, кыһын тыыннаах муннуктаах этибит, онно кролик, куобах, куурусса бөҕө баара. V-IX  кылааска диэри юннат буолан, Москваҕа Бүтүн Союзтааҕы норуот хаһаайыстыбатын выставкатыгар кыттан, медалынан наҕараадаламмытым.

     Оскуолабытыгар араас куруһуоктар үлэлииллэрэ: акробатика (О.И.Константинова), үңкүү (П.Е.Дьячковская, А.В.Посельская). Мин иккиэннэригэр сылдьан оройуоҥҥа ыытыллар концертарга  кыттарым.

     Оскуола олоҕор өйдүү-саныы сылдьар буолбут түгэммит: 9-с кылааһы бүтэрэн баран, сайын кылааһынан Мындаҕаайыга от үлэтигэр киирэн үлэлээбиппит. Комсомол райкома тэрийэн оройуоҥҥа аан бастаан кылааһынан үлэни саҕалаабыппыт, ити 1956-57 сылга этэ. Онно өрүс уҥуор отууга олорон, уолаттар хотуурунан охсоллор, кыргыттар бугуллууллар, кэлин оҕуһунан кэбиһэр этибит, быыспытыгар дэриэбинэҕэ туораан тахсан концерт көрдөрөр этибит…

                                                                             

                                                         Любовь Дмитриевна Попова (Барашкова), 1958 с. выпускницата

… Сэрии ыар сылларын кэнниттэн, тыа хаһаайыстыбатын үлэтин чөлүгэр түһэрии күүрээннээх  VI, VII пятилеткалар дохсуннук хардыылаан иһэр кэмнэригэр, улахан дьоннуун, оҕолордуун колхозка от, бурдук хомууругар, ыһыыга стахановецкай хамсааһын кэмнэрэ этэ. Наар хары күүһүнэн от охсуута, мунньуута, ат, оҕус сыарҕа, тэлиэгэнэн үлэлиир кэммит этэ. Сайынын колхозка 17 ынахха дояркалаан, фермаҕа асчыт буолан, сорох сайын биэ ыаһыныгар көмөлөһөн, кымыс оҥорон отчуттарга иһэрдэр этибит. Сорохпут 60-70 ньирэйи көрөрө. Күһүн лоп курдук, балаҕан ыйын 1 күнүгэр оскуола аһыллара, онно колхозка үлэҥ туһунан справканы хайаан да иэстииллэрэ уонна 50-нуу күтэри, моҕотойу өлөрөн туттарбытыҥ туһунан справка көрдүүллэрэ, ону толорорбут. Уһун сындалҕаннаах, биир өрөбүлэ суох үлэ кэнниттэн, оскуола аһыллара олус күүттэриилээх, умсулҕаннаах, кэрэ да буолара.

                     

                                                               Мария Александрова, 1959 с. выпускницата  

 

 

ПРИКАЗ № 55

ПО ЧСШ

                                                                                                                                    От 4 ноября 1961 г.         

 

         Учредить «Книгу Славных дел школы»

         1.Занести имена Сергеевой-Поповой Александры Дмитриевны, Сидоровой Александры Дмитриевны, Сысолятиной Луизы Ивановны, Седалищева Николая Тимофеевича за проявленную гуманность и честность за то, что в 1958 г. добровольно отдавали свои кожи для спасения жизни ученика Седалищева Романа, попавшего по машину.  

 

                                                      

 

                                                       ДУХОВОЙ ОРКЕСТР ТЭРИЛЛИИТЭ

 

         Чурапчы орто оскуолата үөрэнээччилэри эстетическэй иитиигэ улахан болҕомтону уурар. Ол да иһин, 1960 с. сэтинньигэ толору састааптаах духовой оркестры атыыласпыттара. Ити дьыл культура оройуоннааҕы дьиэтин оркестрана Э.М.Левин салалтатынан 25 үөрэнээччи инструменнарга үөрэммиттэрэ. Онтон ыла оскуолаҕа ыытыллар үөрүүлээх мунньахтарга, миитиннэргэ оркестр оонньоон ньиргитэр.

         Быйыл оркестр куруһуогун В.Е.Сергеев салайар. Кини кыралар бөлөхтөрүгэр VI кылаас 18, улаханнар бөлөхтөрүгэр VII-X кылаастартан 7 оҕону үөрэтэр.

                                                                                                       П.Попов

                                                                                                                                                                                              «Саҥа олох» хаһыат,  1962 с. №83    

 

ГОРН НЬИРГИЭРЭ, БАРАБАН ТЫАҺА - ААСПЫТ ОЛОҔУМ ЧАҔЫЛХАЙ СУЛУҺА

          Биһиги көлүөнэ пионер, комсомол буолан сылдьыбыт кэмнэрбит, чахчы да, олохпут биир үтүө умнуллубат сыллара этилэр.

          Мин 1962 с. Чурапчы орто оскуолатыгар, 5-с кылааска үөрэнэ сылдьан, 1-кы кылааска баһаатайынан 4 сыл үлэлээбитим. Ол оҕолорум күн бүгүнүгэр диэри «Баһаатай» диэн ааттыылларыттан олус үөрэбин. 1965 сылтан оскуола пионерскай секторынан үлэлээбитим. Ол кэмҥэ аҕам Чурапчы орто оскуолатын бастакы директора, Васильев Роман Ильич, оскуола партийнай тэрилтэтин секретарынан, иитэр үлэҕэ завуһунан үлэлиир этэ. Онон оскуола пионерскай, комсомольскай үлэтэ - кини сүрүн үлэтэ буолара. Үлэҕэ олус ирдэбиллээҕэ. Бу билигин санаатахпына, учуутал буолар баҕам ол сыллартан саҕаламмыт эбит.

         Оройуон иһинэн ыытыллар бары дьаһалларга Чурапчы орто оскуолата ситиһиилээхтик кыттара, куруук инники күөҥҥэ сылдьара. Дружиннай сбордар, комсомольскай, партийнай конференцияларга күүстээх пионерскай эҕэрдэлэр, кылаастар икки ардыларыгар күрэхтэһиилэр, пионерскай, туристическай слеттар, «Зарница», «Орленок»  уонна да атын дьаһаллар үгүс үлэттэн үрдүк ситиһиилэри аҕалаллара. Балтараа сыл баһаатайынан үлэлээбитим. Ону Спиридонов Петр Егорович, Листиков Илья Павлович «Хамнаһа суох баһаатай» диэн таптаан ааттыыллара.

         Учуутал идэтин ылан баран, тапталлаах үөрэммит оскуолабар 2 сыл баһаатайдаабытым. Биһиги оскуолабытыгар Софронова Евдокия Кириковна, Харитонова Клавдия Васильевна, Калачева Евдокия Михайловна, Кронникова Мария Семеновна, Сивцева Алла Иннокентьевна, Кычкина Анна Николаевна, Баснаева Светлана Афанасьевна олус ситиһиилээхтик үлэлээбиттэрэ. Кинилэр пионер, комсомол диэн истиҥ иэйиилээх өйдөбүлү сүрэхтэригэр мэлдьи илдьэ сылдьаллара буолуо диэн эрэнэбин.

 

 

Ирина Романовна Васильева,  РФ үөрэҕириитин туйгуна,

 Саха Республикатын     «Династия педагогов»  бэлиэ  хаһаайката,

                                               сэтинньи,  2012 сыл

                                                                                                                                                                                                                                                 

ШКОЛА РАБОТАЮЩЕЙ МОЛОДЕЖИ

 

В 1954 году на базе  школы открылся консультационный пункт по обучению работающей молодежи. Организатором и первой заведующей этой школы, по поручению райкома комсомола, стала учительница математики Мария Гаврильевна Пермякова. В первый год в  8 - 10  классах обучалось около 50 человек, в том числе Ф.Ф.Захаров, впоследствии авиатор с высшим образованием, известный краевед и писатель, участники ВОВ: СН.Дьячковский – руководящий работник, награжденный орденом «Знак Почета», Н.Л.Ноговицын – начальник районной конторы связи.

                   

В 1958 году консультпункт был преобразован в вечернюю школу, где директорами много лет работали учитель истории С.С.Попов, В.Е.Дьячковский. В 1980 году вечерняя школа реорганизована в очно-заочную школу работающей молодежи. Директором работал Н.И.Дьячковский, учителями – Г.Г.Кардашевский, С.К.Кривошапкин, С.Н.Оконешникова, А.А.Сивцев, А.Х.Захарова и др. В вечерней и очно-заочной школе получили среднее образование 1073, восьмилетнее – около 250 человек. Из выпускников этой школы вышли много специалистов различных отраслей народного хозяйства, в частности, учитель-новатор, ученый-педагог и автор Сыланской экологической  школы Е.Д.Макаров, член Союза писателей, заслуженный работник культуры РС(Я) Семен Андреевич Попов - Сэмэн Тумат, руководящие работники Е.П.Коркин, П.Г.Кириллин, С.И.Никитин, Е.Е.Борисов, Ф.Ф.Барашков, В.М.Ядрихинский, врач  Е.С.Яковлева, директор типографии В.В.Дмитриев, шофер М.К. Иустинов и многие другие.

  

             

     КИЭҺЭЭҤИ ОСКУОЛА ҮРДҮК ҮӨРЭХТЭНЭРГЭ ЭРЭЛИ ҮӨСКЭППИТЭ

 

       1952с. олунньуга тракторнай үлэбин аахсан баран, Кытаанахтан Чурапчы орто оскуолатыгар, киэһээҥи  VII кылааска үөрэнэ киирбитим. Оҕолор олунньуттан  үөрэммиттэр этэ. 6-7 оҕо баара. Дьячковскай С.С., кини кэргэнэ Варвара Дьячковская, Груня Максимова, Артём Скрябин уо.д.а. Директорбыт Потапов А.И., учууталларбыт П.К.Дьячковскай, Дария Москвитина, Анна Широких, Ксения Меркурьевна Таюрская, Марфа Дмитриевна Соловьева этилэр. Саас, экзамен кэмигэр, мин МТС-ка бухгалтерынан киирбитим, ол иһин, ыһыы бириэмэтэ буолан,  босхоломмокко экзамеммын туттарбытым.

       Чурапчыга VII-c кылааска киирэрбэр, VI-с кылаас кэнниттэн 7 сыл үөрэхтэн тохтоон, үлэлээн баран киирбитим. VII-с кылааһы бүтэриим, салгыы үөрэнэр эрэли үөскэппитэ уонна университеты бүтэриибэр тиэрпитэ. VII-с кылаас кэнниттэн эмиэ 7 сыл буолан баран, 1959с. Якутскайдааҕы Советскай – партийнай оскуолаҕа киирбитим. Бу оскуоланы 1962с. бүтэрэн баран, Мындаҕаайыга 3 сыл сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитим, онтон салгыы Якутскайдааҕы госуниверситекка үөрэнэ киирбитим.

       Биһиги оччолорго, киэһээҥи оскуолаҕа олус кыһанан үөрэнэрбит. Уруоктарга төһө да үлэлии сырыттарбыт, үчүгэйдик бэлэмнэнэн, дьиэтээҕи үлэлэри толорон кэлэрбит. Дьэ, ол иһин учууталларбыт олус кыһанан, аҕыйахтар диэбэккэ, үөрэтэллэрэ. Оччотооҕу үлэ төһө да улахан суолтата суох курдугун иһин, биһиги кадр буолар дьылҕабыт биир, быһаарыылаах кэрчик бириэмэтэ этэ.

                                                                                                                           Егор Прокопьевич Коркин,            

                                                                                                                                                                       28.02.1972

ЫЧЧАТ КИЭҺЭЭҤИ ОСКУОЛАТА

 

Мин 1972-73 үөрэх дьылыгар киэһээҥи оскуолаҕа историгынан ананан үлэлии сылдьыбытым. Маҥан сыбахтаах, этээһэ суох оскуолаҕа үөрэтэрбит. Директорбыт Федот Алексеевич Константинов этэ. Нуучча тылыгар Николай Николаевич Новгородов - улахан саҥалаах киһи үөрэтэрэ. Кини: «Чэ, киирэн–тахсан кирбинньиктэнэн иһиэҕиҥ»,- диирин өйдүүбүн, күлсэр этибит. Кырдьыга даҕаны, перемена баара-суоҕа 5 эрэ мүнүүтэ этэ. Саха тылыгар Алексей Спиридонович Бродников саҥа уутугар-хаарыгар киирэн үөрэтэн эрдэҕинэ, уруога бүтэн хомойон киирэрэ. Нуучча тылыгар иккис учууталынан Елена Алексеевна Пермякова  үлэлиирэ. Кини райком секретара Михаил Ефимович Пермяков кэргэнэ буолан, толло көрөрүм. Сүрдээх кыраһыабай  уонна иистэнньэҥ буолан олус мааны, ол эрээри сүрдээх боростуой, эйэҕэс киһи этэ. Ахсааҥҥа Яна Викторовна Яковлева (Алехина) үөрэппитэ.

Киэһээҥи оскуолаҕа биэс кылааһынан үөрэтэрбит. Үөрэнээччилэрбит  араас тэрилтэлэргэ үлэлииллэрэ. Сорохтор үлэҕэ кыһарыйтаран көтүтэллэр этэ,  мин тэрилтэлэргэ тиийэн билсэр  этим. Уолаттар үксүлэрэ промкомбинакка, тутууга, кыргыттар бытовой комбинакка үлэлииллэрэ. 1977 сылтан  олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Гаврил Гаврильевич Кардашевскай үлэлиир ыччат  киэһээҥи оскуолатыгар үлэлээбитэ. Учуутал - консультант улуус элбэх улэлиир ыччата орто үөрэҕи ыларыгар улахан көмөнү оҥорбута, элбэхтик кэлбитэ-барбыта. Үлэлиир ыччаты үөрэхтээһиҥҥэ Чурапчы очнай-заочнай киэһээҥи оскуолата биллэр ситиһиилэниитигэр Г.Г.Кардашевскай үтүөтэ-өҥөтө Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ. Кини кэнниттэн Николай Иванович Дьячковскай 13 сыл устата үлэлиир ыччат киэһээҥи оскуолатын салайбыта. Үөрэнэр дьиэ-уот кыараҕаһын үрдүнэн, туруорсуутун кыайан, оскуолатыгар бэйэтэ бас билэр 4 кылаас хоһу таһаартаран, оччотооҕу кыаҕынан толору сэбилэммит кабинет кылаастары тэрийбитэ. Ыччат  киэһээҥи оскуолаларын республикатааҕы көрүү конкурска иккис, үһүс буолуталаан, үөрэх кабинетын сыаналаах малынан, махталсуруктарынан бэлиэтэммитэ. Киэһээҥи оскуола 31 выпуһугар 1073 ыччакка орто үөрэҕи бүтэрбиттэрин туһунан аттестаты туттарбыттара.

Аны санаатахха, киэһээҥи оскуолаҕа улууска, республикаҕа биллэр бастыҥ учууталлары, суруйааччылары кытта бииргэ үлэлээн, алтыһан ааспыт эбиппит, билигин сааһыран олорон киэн туттабын, билэр дьоммор кэпсиибин.

                                                           Ирина Игнатьевна Кузьмина, ветеран  учуутал                                                       

   

 

Учителя   60 – х   годов

 

Количество учащихся Чурапчинской средней школы достигло 1017 человек. И в 1966 году руководство района решило разделить школу на две самостоятельные школы: среднюю и восьмилетнюю. Об этом свидетельствуют архивные документы.

                                                    

 ЧУРАПЧЫ ОРТО ОСКУОЛАТЫГАР ДИРЕКТОРЫНАН ҮЛЭЛЭЭБИТ

СЫЛЛАРЫМ ТУҺУНАН БЫСТАХ БЭЛИЭТЭЭҺИН    


1966 с. оскуола 1000 кэриҥэ үөрэнээччилэммитэ, 80-ча учууталлааҕа, 4 корпуһунан, икки сменанан үлэлиирэ. Үөрэтэр-иитэр үлэ бириэмэ ирдэбилигэр эппиэттээбэт буолан уонна салаллыыта ыараан, ити сыл атырдьах ыйыгар оскуола икки аҥы хайытыллан, орто уонна аҕыс кылаастаах оскуолаҕа уларытыллан тэриллибитэ. Орто оскуолаҕа директорынан мин, аҕыс кылаастаахха Г.Г.Кардашевскай анаммыппыт. Орто оскуолаҕа икки үөрэнэр корпус (икки этээстээх дьиэ уонна ШКМ), физзал уонна мастарыскыай, хас да хаһаайыстыбаннай тутуулар тиксибиттэрэ. Мин Чурапчы орто оскуолатыгар 8 сылы толору үлэлээн, тохсус сылбын саҕалаан баран ыалдьан тохтообутум. Маҥнайгытынан, оскуола материальнай, хаһаайыстыбаннай хааччыллыыта наһаа мөлтөх этэ. Оскуола икки үөрэнэр корпуһун ититии, 40-ан тахса учууталы коммунальнай өҥөнөн хааччыйыы сүрүннээн директорга сүктэриллэрэ. Сыл аайы учуутал уонна үөрэнээччи күүһүнэн тыаҕа 700-800 кубометр саһаан кэрдэрбит. Ону сылы быһа бэйэбит тракторбытынан таһарбыт. Оччолорго лесопункт саҥа тэриллэн эрэрэ, кыаҕа кыра этэ. Үөрэнэр корпустары ититэр котеллар кыра кыамталаах буоланнар, кыһын тоҥор кутталга олорорбут, күн аайы ититэр системаҕа салгын хаайтарара. Икки этээстээх дьиэ штукатурката үрдүттэн хоҥнон түһэ турара, учууталлары, үөрэнээччилэри дэҥнии сыһара. Г.Д.Ефимов уурайан үлэтин туттарарыгар:  «Бу оскуолаҕа биэс сыл директорынан үлэлээтим, ол устата хаһаайыстыбаннай боппуруостар (тоҥуу, умайа сыһыы) сүрэх-быар ыарыһах оҥоро сыстылар, түүн аайы туран ититэр система турбаларын манаан тахсабын», - диэбитэ. Кырдьык да оннук эбит этэ. Оскуоланы тоҥорумаары, хас төгүл учууталлары түмэн түүннэри сүүрбүппүт, уу баһар массыынаны эккирэппиппит буолуой? 60-с сыллартан саҕалаан 70-с, 80-с сыллар усталарын тухары үөрэнэр саҥа корпуһу тутуу боппуруоһа күүскэ туруоруллубута. Маҥнай 1968 с. ССРС Верховнай Советын быыбарыгар депутакка кандидат Е.И.Новгородоваҕа саҥа таас корпуһу тутуу наадатын быыбардааччылар накаастарын быһыытынан туруорсубутум. Ити кэнниттэн райсовет исполкомун председателэ Р.Р.Бурнашев кыһамньытынан оскуола тутуллар миэстэтин чинчийэн, проектнай-сметнэй докумуона оҥоһуллубута, ол эрээри тутуу кыайан саҕаламматаҕа. Партия райкомун административнай таас дьиэтин тутуу бытааран, оскуоланы тутуу үтүрүллүбүтэ. Оскуола таас дьиэтин тутуу өтөрүнэн кыаллыбата чуолкай буолбута. Ол иһин оскуола учууталлара, салалтата атын сирдэргэ курдук, 320 миэстэлээх мас дьиэни туттарбыт киһи диэн баҕатыйа саныырбыт. Холобур, оннук дьиэни Ытык Күөлгэ туппуттара. Биһиги онно үгүстүк сылдьарбыт, ордугургуу, ымсыыра көрөрбүт.  Чурапчы орто оскуолата сөптөөх дьиэтэ-уота суох буолан, бэрт уһуннук эрэйдэммитэ. Иккиһинэн, биһиги саастыыта дьон бары билэрбит курдук, сэрии сылларыттан саҕалаан 60-с сылларга тиийэ үөрэнээччи кылааска иккис сылын хаалыыта маассабай этэ. Ол түмүгэр маҥнайгы кылааска киирбит оҕо орто оскуоланы кылааска биир да сыл хаалбакка, бириэмэтигэр бутэриитин ахсаана наһаа намыһаҕа. 1966с. «Уопсай үөрэхтээһин орто оскуолатын үлэтин салгыы тупсарар дьаһаллар тустарынан» ССКП Киин Комитетын уонна ССРС Министрдэрин Сэбиэтин уурааҕа тахсыбыта. Ити уураахха туруоруллубут соруктары толорууга Чурапчы орто оскуолатын салалтата, педколлектива үлэлэспитэ. Бастаан үлэлии тиийдэхпинэ, үөрэххэ директоры солбуйааччыларынан 1-7 кылаастарга Яковлев В.С., 8-10 кылаастарга САССР уонна РСФСР үтүөлээх учуутала Макаров С.К., иитэр улэ5э Саха АССР утуелээх учуутала Васильев Р.И. улэлээбиттэрэ. Кинилэри кытта  бэркэ тапсан, биир өйү-санааны булан үлэлээбиппит.  1967-1968 үө. с. саҕалаан педагогическай үлэни научнай тэрийиигэ киирии саҕаламмыта. Бастыҥ учууталлартан састааптаах педагогическай уопуту үөрэтиигэ делегациялары тэрийэн, атын оройуоннарга уонна оскуолаларга сырытыннарыы, учууталлар үөрэтэр-иитэр үлэ араас боппуруостарыгар идэтийиилэрэ, оскуолаҕа методическай кабинет тэриллибитэ. Ити Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх, Табаҕа уонна Майа орто оскуолаларын үлэлэрин уопутун үөрэтии кэнниттэн олохтоммута. Толору оборудованиелаах предметнэй кабинеттар тэриллибиттэрэ. Төрөппүттэри кытта үлэҕэ комплекснай былаан оҥоһуллан, хас биирдии үөрэнээччигэ карточка толоруллара, онно кини үөрэҕэ, доруобуйата, дьиэтээҕи усулуобуйата учуоттанара. Ити үөһэ ыйыллыбыт бары үлэлэри олоххо киллэриигэ 1-7 кылаастарга завуһунан саҥа анаммыт А.П.Ермолаев, 1969 сылга олохтон туоруор диэри С.К.Макаров уонна кинини солбуйан 8-10 кылаастарга завучтаабыт Р.М.Саввин, иитэр үлэҕэ завуһунан үлэлээбит урукку комсомольскай үлэһиттэр - Лонгинова В.В., Барашкова Л.Д., Р.И.Васильев, Н.М.Керемясов улахан оруоллаахтар.

А.П.Ермолаев идэтинэн математик, өр сылларга педучилищеҕа үлэлээбит буолан педагогика, методика боппуруостарыгар барыларыттан моойдоох баһынан үрдүк турара, баай уопуттаах, үрдүк культуралаах, киэҥ билиилээх киһи этэ. Кини «Безмашинное программирование и обратная связь» диэн үлэтэ «Начальная школа», «Преподавание русского языка в национальной школе» сурунаалларга бэчээттэммитэ, ити үлэтин билиһиннэрэн РСФСР Үөрэҕин Министерствотын научнай-чинчийэр институтугар теоретическай уонна практическай занятиелары ыыппыта, программистар Орел куоракка буолбут Бүтүн Союзтааҕы конференцияларыгар кыттыбыта, ону тэҥэ үөрэтэр-иитэр үлэ араас боппуруостарыгар республика уонна атын улуустар ыытар семинардарыгар ыҥырыллан элбэх лекциялары аахпыта. Кини быһаччы тэрийиитинэн, оскуола үлэтин саҥа графическай былааннааһыҥҥа киирии ситэриллибитэ. Ол курдук бааллара:

1.Учуутал кылаас таһынан үлэтин көрдөрөр аһаҕас дневник.

2.Үөрэх предметтэрин программаларын толорууну биирдии кылааһынан графиктааһын.

3. Кылаас уонна смена үөрэҕин билиитин  уонна уруокка сылдьыытын экрана.

4. Көрдөрөн үөрэтэр пособиелары уруокка туттуу экрана.

Оскуола үлэтин саҥа графическай былааннааһыҥҥа киллэрии салалтаны уонна хонтуруолу  тупсарбыта, хас биирдии учуутал бэйэтин үлэтин хонтуруолланыыта, эппиэтинэһэ үрдээбитэ, коллегаларын үлэтин туһунан толору информацияны ылар кыахтаммыта. Экраннар уонна графиктар түмүктэринэн приказтар, салалта хонтуруолунай үлэлэрэ, үөрэнээччилэр үгэс буолбут линейкалара, администрация уонна общественнай тэрилтэлэр мунньахтара оҥоһуллаллара.

Р.М.Саввин үлэтин саҕалаат, предметнэй олимпиадалары, нэдиэлэлэри, конкурстары, кабинет көрүүтүн, педагогическай  ааҕыылары, атын оскуолалары кытта көрсүһүүлэри, күрэхтэһиилэри тэрийбитинэн барбыта. 1971с. оскуола базатыгар Таатта оройуонун нуучча тылын учууталларын кытта холбоһуктаах семинары тэрийэн ыыппыта. Үөрэнээччилэри өй-санаа өттүнэн иитиигэ араас предметнэй олимпиадалары, тематическай  биэчэрдэри, викториналары, булугас өйдөөхтөр уонна көрдөөхтөр кулууптара «КВН», литературнай ааҕыылар көдьүүстээхтик бараллара. Наука уонна техника сонуннарыттан оҕоҕо тиийимтиэтик кэпсиир «Барытын билиэхпин баҕарабын» диэн нэдиэлэ аайы кылаастарынан иллюстративнай бюллетеннар тахсаллара.

Оҕолорго сайыҥҥы  сынньалаҥнарын уонна туристическай походтары ыытыыга, үлэ уонна сэрии ветераннарын, араас специалистары, салайааччылары көрсүһүүгэ уонна чиэстээһиҥҥэ пионерскай уонна комсомольскай тэрилтэлэр актыыбынайдык кытталлара.

1972 сылга муус устар ыйга Чурапчы орто оскуолатын 100 сыллаах үбүлүөйүн оройуоҥҥа улахан бырааһынньык быһыытыгар-майгытыгар атаарбыппыт. Үбүлүөйү учууталлар, үөрэнээччилэр уонна төрөппүттэр общественнай-политическай актыыбынастара үрдээн, өй-санаа өттүнэн өрө көтөҕүллэн үлэҕэ, үөрэххэ ситиһиилээхтик көрсүбүттэрэ. Үөрэнээччи кылааска иккис сыл маассабай хаалыыта уурайан, билиигэ-көрүүгэ тардыһыы күүһүрбүтэ, бэрээдэги кэһии, куруубай буруйу-сэмэни оҥоруу тохтотуллубута. Үөрэҕи билии 95% үөһээ кэрдиискэ тахсыбыта, онон бириэмэтигэр сылы сүтэрбэккэ орто үөрэҕи бүтэрии ситиһиллибитэ. Педколлектив аҥарыттан ордуга үөрэтэр кылаастарыгар уонна предметтэригэр хаалыыта суох үлэлииллэрэ. Нуучча тылыгар – Дьячковская П.Е., Барашкова А.И., Захарова Т.В., Герасимова А.И., математикаҕа - Сивцева В.И., Гордеева А.Е., Листикова А.В., историяҕа – Яковлев В.С.(Далан), Васильев Р.И., географияҕа - Захарова П.П., физикаҕа – Герасимов Л.А., Никитин И.А., биологияҕа - Сидорова М.А., химияҕа – Григорьев Г.Я., Габышева Н.С., омук тылыгар – Монастырева Д.В., Герасимова В.А., Сивцева М.В., начальнай кылаастарга – Ефимова Ф.И., Охлопкова Е.Г., Шадрина М.А., Эверстова М.П., Попова Л.Г., Дьячковская В.П., Белых М.С., Макарова Р.С., Мордовская Е.С., уруһуйга, черчениеҕа - Поливкина К.П., үлэ уруогар, уруһуйга - Максимов М.В., Дьячковскай В.Н., физкультураҕа уонна спорка Ефремов И.И., Захаров В.П., Романов М.И. уо.д.а.

Үбүлүөйдээх сылга оскуола 136 выпускнига Саха сирин уонна дойду араас институттарыгар, университеттарыгар үөрэнэллэрэ, оччотооҕуга ити үчүгэй көрдөрүү буолара. Оскуола 1968 с. саҕалаан выпускниктарын улахан аҥардара, тута сылыгар да буолбатар, үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ, ордук 1971 выпуск ити өттунэн чорбойор көрдөрүүлээҕэ.

1967 с. Чурапчы орто оскуолата сэбиэскэй былаас 50 сылын көрсө, республикаҕа бастаан, ССКП обкомун, САССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун уонна Министрдэрин Сэбиэтин Бочуотунай дипломунан наҕараадаламмыта, республиканскай Бочуот дуоскатыгар тахсар чиэстэммитэ. Ити биһиги үлэлээбит бириэмэбитигэр оскуола үлэтин маҥнайгы улахан сыаналааһын этэ.

Онтон 1970 с., В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө, оскуола оройуон үрдүнэн бастаан, ССКП райкомун, райсовет исполкомун Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ, оройуоннааҕы Бочуот дуоскатыгар тахсыбыта. Бу иккис сыанабыл буолар.

Оскуола бэйэтин 100 сааһа туоларынан, икки чулуу учуутал - П.Е.Дьячковская, В.И.Сивцева - Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталын үрдүк аатын ылбыттара. Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан Р.И.Васильев, Р.М.Саввин уонна мин наҕараадаламмыппыт. Ону тэҥэ Чурапчы орто оскуолата ыччаты үөрэтэр-иитэр үлэҕэ үтүөлэрин иһин, Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыта. Үс улахан сыанабыл.

 

Николай Иванович Дьячковскай,
Саха АССР үтүөлээх учуутала,
тохсунньу 1-3 күнэ,1976 сыл                                                                                        

 

Учителя 70-х годов

 

Столетие школы

 

ВОСПОМИНАНИЯ О НЕКОТОРЫХ ТРАДИЦИЯХ

СРЕДНЕЙ ШКОЛЫ ИМ.Е.И.КУРАШОВА

            

…9-10 кылаастарга гитаранан оонньуурга үлүһүйэн, ВИА тэриммиппит. Биир санаалаахтар түмсэммит, Догордуров Михаил, Мохначевскай Владимир, Дьячковскай Гаврил, Макаров Александр уонна мин, аҕа табаарыспыт Саввин Вячеслав Романович көмөтүнэн оскуолаҕа танцыга оонньуур этибит. Ансамбылбытын «Чуораан» диэн ааттаабыппыт.

                                                                

                                                          Петр Михайлович Эверстов, 1972 с. выпускник               

 

 

ВОСПОМИНАНИЯ О НЕКОТОРЫХ ТРАДИЦИЯХ

СРЕДНЕЙ ШКОЛЫ ИМ.Е.И.КУРАШОВА

 

В 60-70-х годах наша школа была с политехническим уклоном. В старших классах формировались классы с обучением на трактористов, шоферов, плотников, каменщиков и воспитателей детских садов и только где-то в 80-х годах ввели и подготовку санитарок-медсестер для районной больницы. Теоретическая часть по всем этим предметам проводилась в здании школы и включалась в расписание школы. Преподавателями работали инженеры стройучастка,  воспитателей обучала Федорова Р.П., имеющая высшее дошкольное образование. Трактористов и шоферов обучал Григорьев Г.Я. Практическая часть проходила в стройучастке, детских садах и в самой школе, т.к. у нас была хорошая база для трактористов и шоферов. Окончившим выдавали свидетельства о получении специальности. Многие с этими свидетельствами проработали трактористами, воспитателями, шоферами, плотниками до получения пенсии.

2-ое направление - это трудовое воспитание. Начиная с 7 класса, учащиеся постоянно ездили в колхозы, совхозы помогать строить хотоны, убирать зерно, заменять доярок, сажать и убирать урожай. Наши школы, кроме двухэтажной, и квартиры учителей  были с печным отоплением. Нужно было заготовить много дров. Дрова заготовлялись учащимися и учителями. Каждому классу давали норму и определенное время. Всех возили централизованно. Если за это время класс не справлялся с заданием, то поздней весной на велосипедах ездили доделывать свою норму. Вывозили тоже своими силами. Старшеклассники построили большой гараж для тракторов и машин. Стены гаража были из чурок и глины. Этот гараж находился ниже теперешней детской библиотеки.

3-е направление – учёба, спорт, общественная работа. Коллектив средней школы  воспитывал учащихся быть самостоятельными, способными устоять перед трудностями.  Поэтому дети получали качественные и твёрдые знания. Процент поступления выпускников в учебные заведения был  высоким. Около 80% выпускников 1961 года - люди с высшим или средним специальным образованием. Большинство из них специалисты с техническим образованием. В школе практиковалось самоуправление: комитет комсомола и учком играли решающую роль в жизни школы. При решении вопросов, их приглашали на заседания административного совета, педсовета, методсовета. В 1971 году силами учащихся 9-10 классов был организован ВИА «Чуораан» под руководством учителя географии Саввина В.Р. Ребята с большим энтузиазмом играли на школьных вечерах, концертах. Впоследствии, большинство ребят из ВИА, со своим руководителем,  после окончания Всероссийской творческой мастерской эстрадного искусства стали артистами знаменитого ВИА «Чороон».  Традиционно, в начале апреля, стали проводиться  вечера «За честь школы», как подведение итогов работы школы за целый год. Назывались лучшие учащиеся, учителя и классные коллективы. На вечере присуждались премии лучшим  по учёбе, в общественной работе, победителям олимпиад, морально устойчивым,  по возрастным группам: учащимся 8-10 классов - премия имени Е.И.Курашова,  5-7 классов - премия имени С.А.Новгородова, для учащихся 1-4 классов премия имени Симы Сергеева. Имена самых достойных  вносились в «Книгу почета» школы. Вручались грамоты отличникам, качественникам, спортсменам, лучшим общественникам. За успехи в учебно-воспитательной работе  учителя награждались грамотами райкома партии, РОНО, сельского совета. На вечер приглашались выпускники - студенты, специалисты разных профилей, рабочие и колхозники - люди труда, которые рассказывали о правилах поступления в ВУЗ-ы, о своей работе. Между классами проводились соцсоревнования. Итоги этих соревнований подводились также на этих вечерах. Победившие, начиная с 1979 года, получали туристические путёвки. Ввела такое награждение Слепцова М.Н. Класс - победитель среди 8-10 классов награждался путёвкой за пределы Якутии,  5-7 классы ездили по историческим местам Якутии. Начальные классы посещали исторические места Чурапчинского района. Хочется отметить организатора внеклассной работы Калачева П.Н., который сумел так организовать детское самоуправление, что многие вопросы решали сами без участия учителей. Сам Петр Николаевич пользовался непререкаемым авторитетом среди учащихся средней школы.

Таким образом, учителя 60-70-х годов прилагали свои усилия в воспитании подрастающего поколения наряду с учебой, немалое внимание уделяли политехническому образованию.

Валентина Ивановна Сивцева, заслуженная учительница РС(Я)