Во главе школ назначены опытные работники: Н.И.Дьячковский – директор средней школы (1966-1974гг.), А.П.Ермолаев – завуч (1966-1977гг.), Г.Г.Кардашевский – директор восьмилетней школы (1966-1977гг.), М.Д.Соловьева– завуч (1966 -1968гг.), А.А.Борисова – завуч (1968-1980гг.).

А.Е.КУЛАКОВСКАЙ ААТЫНАН ЧУРАПЧЫ 8-С КЫЛААСТААХ ОСКУОЛАТА

 

 

 

Оскуола коллектива 1966-1967 үө.дь.

Оскуола директора Кардашевскай Г.Г., завуһа Соловьева М.Д.

 

1966-1975 сс. Кардашевскай Г.Г. директорынан үлэлээбит кэмигэр, бу саҥа тэриллибит оскуола 8-с кылаастаах оскуолалар ортолоругар үгүс көрдөрүүлэргэ бастаан, «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» знагынан бэлиэтэммитэ.

Өр сылларга таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ: Д.С.Постников, М.Ф.Маркова (саха тыла), П.Е.Барахсанов (физкультура), И.А.Антипин (уруһуй, черчение, үлэ), Е.Г.Слепцова, А.Е.Керемясова, К.П.Филиппова (нуучча тыла), А.И.Санникова, М.Г.Пермякова, Е.Н.Ноева (математика), А.С.Яковлева (физика), А.С.Дыдаева (география), Е.К.Софронова (биология), В.В.Илларионов (история), Т.В.Максимова, С.М.Максимов, Е.М.Дьячковская, М.Д.Илларионова, Е.Г.Гуляева, А.С.Чичигинарова, М.А.Новгородова, Г.Г.Пинигина, С.Е.Потапова (алын кылаас учууталлара) уо.д.а .

«ВОСЬМИЛЕТКА»   

                                         

Үгүс сыл оскуоланы салайбыт иитии-үөрэтии сыалын-соругун дириҥник-киэҥник билэр салайааччы Гаврил Гаврильевич Кардашевскай норуот педагогикатын сүрүн ньымаларын оскуолаҕа киллэрбитэ. Ол курдук, оскуола хайаан да үтүө үгэстэрдээх буолуохтаах, үтүө үгэстэр иитэр-үөрэтэр суолталара олус улахан.     

       Оскуолабытыгар А.Е.Кулаковскай аата иҥэриллибитэ, пионерскай дружина Н.Субуруускай аатын сүгэрэ. Сыл аайы балаҕан ыйын 1 күнүгэр бастакы чуораан бырааһынньыгыттан саҕалаан, сылы быһа ыытыллар дьаһаллар үгэскэ кубулуйбуттара: «Учуутал күнэ», Комсомол тэриллибит күнэ, Октябрьскай революция бырааһынньыга, Советскай Армия күнэ, 1 Маай бырааһынньыга, Кыайыы күнэ, «Тиһэх чуораан». Бу дьаһаллар бары бырааһынньыктыы ыытыллар буоланнар, онно бэлэмнэнии күүскэ барара,  үөрэххэ-үлэҕэ ситиһиилээх тиийэргэ дьулуһар оҕо ахсаана үксээн испитэ. Оскуолаҕа иитэр үлэ былааныгар киирэр үгүс көрсүһүүлэри, тематическай кылаас чаастарын, ааҕааччылар конференцияларын, быыстапкалары, көрүүлэри о.д.а.тэрийэрбит. Иитэр үлэ көхтөөхтүк барарыгар уопсай салалтаны директорбыт Г.Г.Кардашевскай мэлдьитин ирдиирэ. Саҥа Дьыл бырааһынньыга бу ханнык да бырааһынньыктартан ураты кэрэ, оҕоҕо өйдөнөн хаалар түгэн эбит. Бастакы кылаас оҕолоро, ордук детсадка кыайан сылдьыбатах оҕо, аан бастаан хаама сылдьар Моруос оҕонньору да көрөрө улаханнык долгутар, биир кырачаан киһи елкалаах хоско киирэрбитигэр кытаанахтык илиибиттэн тутуспутун билиҥҥэ диэри өйдүүбүн. Кэнники, сыл аайы муус устарга ыытыллар сэрии-үлэ ветераннарын кытта көрсүһүү эмиэ үгэскэ кубулуйан испитэ. Аҕа көлүөнэҕэ ытыктабыл, аҕа көлүөнэ ааспыт олоҕун тыыннаах туоһуларын кытта көрсүһүү оҕо билиэн-көрүөн баҕатын күүһүрдэрэ чахчы.

И.А.Антипин, А.И.Санникова фотографиянан дьарыктанар буолан, ити түгэннэри туоһулуур хаартыскалары үгүһү оҥорбуттара.  Биир үтүө үгэһинэн сыл аайы ыытыллар уус-уран самодеятельноска кылааһынан күрэхтэһии. Манна концерка инсценировка, үҥкүү, музыкальнай номердар, ырыаны толоруу араас көрүҥнэрэ, конферансье учуоттанара. Бу көрүүлэргэ оскуола кыра корпуһун толору мустан оҕолор, төрөппүттэр, учууталлар кыттааччылары эҕэрдэлээн, санааларын көтөҕөн ураты истиҥник, көхтөөхтүк тэрийэр этибит. Ол түмүгэр, ЧВШ-1 сыл аайы уус-уран самодеятельность көрүүтүгэр бастыыр буолбута. Манна ырыа уонна музыка учууталлара үгүс сыраларын биэрэн үлэлииллэрэ. Балачча уһуннук биллиилээх мелодист, ырыаһыт Галина Шахурдина үлэлээбитэ, кини кэнниттэн Е.Е.Соловьев, И. И. Кондратьев үлэлээбиттэрэ. Бу көрүүлэртэн киһи бэлиэтиирэ – концертарга актыыбынайдык кыттар оҕо дьон-сэргэ ортотугар тутта-хапта сылдьарга, кэпсэтиигэ холкутук кыттарга, үгүс киһи иннигэр ханнык баҕарар аудиторияҕа толлубакка тахсарга үөрэнэр. Ол курдук, конферансьеларбыт Катя Постникова, Аля Егорова, Аня Гоголева, Гоша Сивцев, Аля Нохтунская кэнники үөрэхтэрин салгыылларыгар да, билигин үлэлии да сылдьалларыгар улахан олук буолбута. Оттон оскуолабыт бастыҥ үҥкүүһүтэ Варя Кондратьева билигин республикаҕа биллэр хореограф. Г. Н. Шахурдина биһиги оскуолабытыгар ырыа-музыка учуутала уонна худрук буолан үлэлээбит сылларыгар үгүс оҕо ырыаҕа-үҥкүүгэ уһуйуллубута. Оскуола бүтүннүүтүн бырааһынньыга пионерга ылыы буолар. Сыл аайы муус устар 22 күнүгэр, В.И.Ленин төрөөбүт күнүгэр, 10 саастарын туолбут үһүс кылаас үөрэнээччилэрэ пионерга киирэллэр. 1982 с. оройуон бастыҥ баһаатайа Е. Д. Монастырева кэлэн, бу үлэни иилээн-саҕалаан ыыппыта, иитэр үлэҕэ улахан төһүү күүс буолбута. К.Софронов аатынан спортзал бу күн үөрүүнэн туолара. 8-с кылаас комсомолецтара, дружина совета, кырдьаҕас учууталлар, шефтээх кылаас үөрэнээччилэрэ саҥа пионердарга кыһыл хаалтыһы баайаллара. Бу дружина сбордарын ыытыы бэйэтэ туспа ритуаллаах, оҕо өйүгэр хатанар кэрэ бырааһынньык буолара уонна түмүгэр бары хаартыскаҕа түһүү. Аны, дьэ, күүтүүлээх ыам ыйын 19 күнэ, пионерскай тэрилтэ төрөөбүт күнэ – оскуола бүттүүнүн бырааьынньыга. Бу күн үөрэх буолбат – улуу үөрүү. Пионерскай формалаах оҕолор төрөппүттэрин үүйэ-хаайа тутан, саамай үчүгэй аһы астатан, өйүөлээх оскуолаҕа мусталлар. 10 чааска горн, барабаан тыаһынан селону бүтүннүү тоҕо хааман, үөрэнээччилэр, учууталлар костер буолар сиригэр бараллар. Бырааһынньык аһыллыыта үөрүүлээх түгэнин кэнниттэн этэрээттэринэн ким сөбүлүүр сиригэр, саҥа тыллан эрэр мутукчалаах тыа саҕатыгар, ньургуһун быыһыгар, бытыгыраан эрэр күөх окко күөлэһийэн, сааскы сылаас кун уотугар кылааһынан эбиэт буолар. Дьэ, ол кэнниттэн күрэхтэһэн сүүрүү-көтүү, тиритии-хорутуу, кыайыыга дьулуур. Киэһэ 4-5 чаас саҕана дуоһуйа оонньоон-көрүлээн, сынньанан, дьиэлэргэ тарҕаһыы буолар.

Аны үтүө үгэһинэн сыл аайы ыам ыйын 30 күнүгэр ыытыллар «За честь школы» вечер буолара. Бу үөрэх сылын түмүгэ, төрөппүттэр, үөрэнээччилэр, учууталлар бырааһынньыктара. Сыл устата барбыт уус-уран самодеятельноһы көрүү бастыҥ номердарынан улахан концерт иннинэ үөрүүлээх чаас. Онно сыл лауреаттара ааттаналлар, лауреат киниискэтин, ону таһынан эҕэрдэ сурук, сыаналаах бэлэх туттарыллар, үөрэх бастыҥнара, самодеятельность, спорт ситиһиилээхтэрэ грамоталарынан, бэлэхтэринэн бэлиэтэнэллэр. Кылаастар бары бу үтүө түгэҥҥэ анаан хаһыат таһаараллар. Концерт кэнниттэн оонньуу, үҥкүү, онтон үөрэн-көтөн, дуоһуйа сынньанар сайыҥҥы сынньалаҥҥа 5-7 кылаастар биир нэдиэлэлээх үлэ практикатыгар, 8-с кылаастар экзаменнара саҕаланар.

Биир үтүө үгэһинэн оскуолаҕа үөрэх-бэрээдэк өттүнэн бастыҥнарга үөрэх дьылын түмүгүнэн премиялар олохтоммуттара буолар. Начальнай кылаастарга Саха сирин номоххо киирбит Герой-пионер Сима Сергеев аатынан, үрдүкү кылаастарга А.Е.Кулаковскай аатынан бириэмийэлэр этилэр. Итини таһынан кэнники сылларга бастыҥ оҕолорбутун киин пионерскай лааҕырга сынньаныынан наҕараадалааһын үгэс буолбута                                                     

                                                                          

         Анна Александровна Борисова,  РФ үтүөлээх учуутала,         

                                                      РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, «Саха-Азия оҕолоро» фонд стипендиата

 

АЛТЫҺАН ААСПЫТ БИИР ИДЭЛЭЭХТЭРИМ

 

1966 с. күһүнүгэр биһигини А.Е.Кулаковскай аатынан Чурапчы аҕыс кылаастаах оскуолатын төрүттээн көһөрбүттэрэ. Директорынан бу иннинэ РОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлии олорбут Гаврил Гаврильевич Кардашевскай анаммыта, завуһунан Марфа Дмитриевна Соловьёва буолбута. Бары орто оскуолаҕа үлэлии сылдьар учууталлар үөрэнээччилэрбитин илдьэ кэлбиппит. Начальнай кылаастар билиҥҥи музыкальнай оскуолаҕа, бэһистэн үөһээ кылаастар урукку интернат дьиэтигэр үөрэммиттэрэ. Дьиэлэрбит туруктара мөлтөх, оһоҕунан оттуллар этилэр, биир көлүнэр аттаах этибит. Маннык састаабынан үлэлээбиппит: А.П.Сивцева, Т.В.Максимова, С.М.Максимов, Е.Г.Гуляева, А.Д.Фёдорова, Р.Р.Кулаковская, Е.М.Дьячковская, Е.Г.Слепцова, Д.С.Постников, Р.И.Васильев, Ф.А.Константинов, Е.К.Софронова, К.П.Поливкина, И.А.Антипин, П.Е.Барахсанов, С.С.Борисова, техүлэһиттэринэн А.И.Платонова, Т.К.Захарова, К.С.Хоютанова, Е.И.Христофорова, Н.Оконешников. Бу оскуола 14 сыл үлэлээбитэ, 14 выпуһу таһаарбыта. Коллектив таһаарыылаах үлэтин түмүгэр аҕыс кылаастаах оскуолалар күрэхтэһиилэригэр бастакы миэстэни ылара. Пионердага Сима Сергеев, комсомолецтарга А.Е.Кулаковскай ааттарынан лауреаттар баар буолбуттара.

Үгүс үтүө дьонтон ахтан аастахха, Роман Ильич Васильев аҕабыт курдук киһи этэ, наар сүбэлии-амалыы сылдьааччы. Үөрэнээччилэр болҕомтолорун көрүдьүөс кэпсээнинэн тардара, политүөрэҕи ыытара, оройуоҥҥа лекция ааҕара. Пионерскай, комсомольскай үлэлэргэ опыттаах буолан, бу үлэни иилээн-саҕалаан биэрэрэ.

Сэрии ветерана Семён Михайлович Максимов кыыһырар диэни билбэт, оҕону кытары оҕо, улахан киһини кытары улахан киһи буолар сытыары-сымнаҕас майгылаах үтүө киһи этэ. Сэриигэ барыан иннинэ Уорҕа оскуолатыгар Сима Сергееви үөрэппит буолан, пионердар походка бардахтарына, мэлдьи тахсыһара, бэсиэдэ оҥороро. Биһиги кинини «Буденнай» диэн ааттыырбыт. Бу дьоҥҥо наар үчүгэйи эрэ баҕарар киһи оройуон общественнай олоҕор мэлдьи кыттара.

Евдокия Григорьевна Слепцова нуучча тылын уонна литературатын учуутала этэ. Нууччалыы ыраастык саҥарар, ирдэбиллээх, лоп-бааччы тыллаах-өстөөх педагог оскуолаҕа ыытар үлэбитин барытын былааннаан, сүбэлээн биэрэрэ. Араас сценкалары нууччалыыттан сахалыы тылбаастыыра, сынньалаҥ биэчэрдэргэ көхтөөх табаарыс, ытыктанар учуутал, хомойуох иһин, эрдэ олохтон туораабыта.

Татьяна Васильевна Максимова – начальнай кылаас учуутала саҥаны-сонуну үлэтигэр, олоҕор түргэнник ылынар талааннааҕа. Үөрэтии-иитии туһунан элбэх дакылааттары суруйан тарҕаппыта. Айылҕаттан айдарыылаах актриса оскуола, театр концертарыгар араас күлүүлээх сценкалары туруортаан, сатаабат да дьону оруолларга түмэрэ. Пенсияҕа тахсан баран, зона начальнига буолан, олохтоохтору чөл олоххо тардан, эгэлгэ өрүттээх үлэни ыытара, оройуоннааҕы «Саҥа олох» хаһыакка араас темаларга суруйара.

Библиотекарбыт С.С.Борисова учууталларга, оҕолорго үгүс үтүөлээх. Кылаас таһынан үлэлэргэ, пионерскай сбордарга, предметнэй нэдиэлэлэргэ кинитэ суох тугу да ыыппаккын. Ол курдук, Смена Семёновна барытын темаларынан көрөн наардаан, эн ыытар үлэҕэр туһалааҕы бэлэмнээбит буолара. Саҥа хаһыаттан, сурунаалтан оҕолорго сөптөөҕүн уһун остуолугар кэккэлэппитин оҕолор переменаҕа киирэн уу-чуумпутук көрөллөрө. Пионер баһаатайа Агния Спиридоновна Шишигина үлэтин таһынан саҥа көрүҥү - хомуһу сөргүппүтэ. Элбэх үөрэнээччи хомуска үчүгэйдик оонньуур буолбуттара, ону таһынан үҥкүүгэ, ырыаҕа үгүс оҕону уһуйбута, уопсайынан, пионерскай үлэни үрдүк таһымҥа таһаарбыта.

Омук тылын учуутала Вера Дмитриевна Семёнова кабинетнай системаны тэрийиигэ холобур көрдөрөн, улахан сэргэхсийиини таһаарбыта. Үөрэнээччилэрин, кинилэр төрөппүттэрин үмүрү тардан, араас омуктар таҥастарын куукулаҕа кэтэрдэн, нагляднай оҥостон, омуктуу саҥардыбыта, хоһоон аахтарбыта. Кылаастар да туруктара мөлтөҕүн салалтаны кытары кэпсэтэн, тохто турар истиэнэни фанеранан саайалларын ситиспитэ. Ыраас олох иһин, оҕуруоту үүннэриигэ, сонун астары астыырга барыбытын уһуйбута.

Мелодистка Галина Никитична Шахурдина музыка кэрэ эйгэтигэр үөрэнээччилэр ис иэйиилэрин уһугуннарбыта, элбэх оҕону ырыаһыт оҥорбута. Оччолорго уолаттар олох да соҕотоҕун ыллаабат этилэр, олор ыллыыр буолбуттара. Кылаастар күрэхтэһэр концертарын бэлэмнээн, тугу да сатаабат кылаас салайааччыларын абыраабыта. Аны оскуола үлэһиттэрин коллектива эмиэ күрэхтэһэр этэ. Итини барытын Галина Никитична салайан, тэрийэн ыытара.

                                                                             

 Аграфена Игнатьевна Санникова, педагогическай үлэ ветерана

 

 

 

УЧУУТАЛ БУОЛАН 39 СЫЛ ҮЛЭЛЭЭБИТИМ - МИН ДЬОЛУМ

                                                                                                                                                 

Мин 1952 сылтан 1991 с. диэри учууталлаабытым. 1971 с. Чурапчы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үлэлээбитим. Бастакы кылаастан 4 кылааска дылы үөрэтэн ,1981 с. диэри 24-26 оҕолоох кылааһы үөрэппитим. Олус үчүгэй коллективка үлэлээн элбэҕи билбитим, араас үчүгэй оҕолору иитиспитим. Директорынан Г. Г.  Кардашевскай өр сылга эҥкилэ суох үлэлээн, оскуолаҕа үөрэтэр-иитэр үлэ хаачыстыбатын тупсарыыга ордук дьулуурдаахтык үлэлээбитэ.

        Талан ылбыт идэтигэр бэриниилээх, элбэҕи аахпыт, билиитин-көрүүтүн ахсаабакка үрдэтинэр А.А. Борисова  директоры үөрэтэр чааска солбуйааччынан өр сылларга үлэлээбитэ. Методическай үлэни табан тэрийэр, оскуола учууталларыгар опытын мэлдьи сиэдэрэйдик үллэстэр, төрөппүттэргэ педагогикаҕа уонна психологияҕа билиини тарҕатыыга күүскэ көҕүлүүр салайааччыга түбэһэн, 10 сыл устата олус табыллан үлэлээбиппит. Пионер баһаатай Е.Д. Монастырева учууталларын бэркэ билэрэ, кылаас таһынааҕы пионерскай үлэни араас көрүҥнээн ыытара. Туох наада буоларын курдат билэр, сытыары-сымнаҕас библиотекарь С.С. Борисова бары наадалаах материалларынан бириэмэтигэр хааччыйан иһээччи. Бу оскуола нуучча тылын учуутала Е.Г. Слепцова  партийнай тэрилтэ секретара этэ. Профсоюз председателэ А.И. Санникова коллективы түмэргэ элбэх үлэни ыыппыта. Коллектив  оройуон оскуолаларын бары үлэтигэр, үөрэх билиитигэр, пионерскай дружиналарга инники күөҥҥэ сылдьара. И.А. Антипин эдэр көлүөнэни айылҕаны таптыырга дууһалыын чэпчээн, өйдүүн -санаалыын сырдаан үөрэтэрэ. Кини эдэр туристары 10 сыл устата турпоходтарынан, слеттарынан салайан илдьэ сылдьара, күрэхтэһиилэргэ бастакы миэстэни ылаллара. Кылаас салайааччылара киниэхэ хаһыаттары, альбомнары оҥорорго, көстүүмнэри бэлэмнииргэ, оҕолору таларга, бэлэмнииргэ көмөлөһөрбүт. П.Е. Барахсанов кыра кылаастартан саҕалаан дьоҕурдаах оҕолору талан, эрдэттэн күрэхтэһиилэргэ кичэллээхтик бэлэмниирэ кыайыы сүрүн төрүөтүнэн буолара.Үөрэнээччилэр учууталларын олус таптыыллара, учууталлар оҕолорун туһугар олус кыһаллаллара. Бары үлэҕэ көхтөөхтүк саба түһэн үлэлиирбит. Холобура, концерт таҥаһын А.Е. Керемясова салалтатынан түүннэри оскуолаҕа тигэрбитин өйдүүбүн. Бары түмсэн үлэлээбит кэмнэрбитин саныы-саныы үөрэбит. Ол да иһин оҕолорбут инники күөҥҥэ сылдьаллара.

        Биһиги начаалынай кылаас учууталлара М.Д. Илларионова, Е.Г. Гуляева, Е.М.Дьячковская 10 сыл устата арахсыспакка олус да үчүгэйдик үлэлээбит эбиппит. Кэлин эдэр учууталларбытыгар С.Е. Потаповаҕа, Г. Г. Пинигинаҕа куруук сүбэһит буоларбыт. Онно кырдьаҕас учууталларбыт Д.С. Постников, К.П. Поливкина, М. Г. Пермякова, А.Е. Керемясова уо.д.а. общественнай олоххо бары биир киһи курдук кыттарбыт, оҕолору иитиигэ бэйэбитинэн холобур буолбут эбиппит.

   Орто оскуолаҕа кэлэн баран 1991 с. диэри продленнай группа воспитателинэн, дьиэҕэ үөрэтии учууталынан, пионер дьиэтин специалиһынан 9 сыл тохтоло суох үлэлээбитим.

   Үөрэппит оҕолорум билигин бэйэлэрэ үлэһит буолан  улууска, республикаҕа үлэлии сылдьаллар. Холобур: А. Н. Дьячковскай - Чурапчы нэһилиэгин администрациятын главнай специалиһа, Н.Н. Монастырев - интернат-оскуола учуутала, А.Н.Коркина, Е.И.Малышева - Чурапчы орто оскуолатын учууталлара, М.Е.Местникова - Якутскайга нуучча тылын учуутала, В.П. Макарова – Дьокуускайдааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятын преподавателэ, М.Е.Феофанова - врач, В.Д.Сивцев – «Хатан» салайааччыта, Архипов И.И. - предприниматель уо.д.а.

    Учуутал диэн биир тыл биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар сырдык өйдөбүлү хаалларар. «Учууталым» дииллэрэ наһаа кэрэ, астык.  Оҕолорум  маҥнайгы учууталбыт диэн сибэкки дьөрбөтө тутуурдаах үөрэ-көтө көрсөллөрө олус долгутуулаах. Оҕолорбор ити тылларын иһин махтанабын. Учуутал буолан 39 сыл үлэлээбитим - мин дьолум.                                                                         

                                                                                           Анастасия Степановна Чичигинарова,                                                                                                                  

                                                                                  педагогическай үлэ ветерана,  «Учууталлар учууталлара».

 

ИСТИҤНИК САНЫЫБЫН ҮЛЭЛЭЭБИТ ОСКУОЛАБЫН

 

1974-75 үө.дь. Чурапчы аҕыс кылаастаах («восьмилетка») оскуолатыгар пионер баhаатайынан үлэлии кэлбитим.  Бу иитэр - үөрэтэр суолтата олус улахан, элбэх үтүө үгэстэрдээх оскуола этэ. Үгүс дьаhаллар сыл аайы ыытыллар үгэскэ кубулуйбуттара. Олорго бэлэмнэнии үлэлэр күүскэ бараллара. Үлэ көхтөөхтүк барарын директорбыт Кардашевскай Г.Г., завучпут Борисова А.А. мэлдьитин күүскэ ирдииллэрэ. Мин наhаа түмсүүлээх, ыытыллар бары үлэлэргэ биир киhи курдук кыhанан үлэлиир коллективка үлэлээбиппинэн махтанан туран киэн туттабын. Үксүлэрэ опыттаах, дириҥ билиилээх-көрүүлээх учууталлар этэ. Эдэрдэр аҕыйах этибит: Пинигина Г.Г., Потапова С.Е.- начальнай кылаас учууталлара, Шахурдина Г.Н., кэлин Кондратьев И.Н., Соловьев Е.Е. – музыка учууталлара, Попова З.И.- математика учуутала. Наставниктарбыт Постников Д.С., Чичигинарова А.С., Илларионова М.Д., Керемясова А.Е., Дьячковская Е.М., Ноева Е.Н., Борисова С.С., Гуляева Е.Г., Филиппова К.П., Барахсанов П.Е., Илларионов В.В. – кэлин директордаабыта, кэргэннии уруhуй учууталлара И.А.Антипин, К.П. Поливкина уонна Софронова Е.К.

Бу үлэлээбит сылларбар араас көрүҥнээх элбэх үлэлэр ыытыллыбыттара: дружиннай сбордар, туристическай походтар, биэчэрдэр, көрсүhүүлэр. Мин саамай өйдүүрүм диэн биhиги дружинабыт правофланговай буолан, оройуон араас таhымнаах мунньахтарыгар өрүү «приветствиенан» кыттарбыт. Онно форма тиктээри, куоракка матырыйаал атыылаhа киирэрбит. Оттон саас үөрэх түмүктэнэригэр, «Оскуола чиэhэ» бырааhынньыкка эмиэ куораттан лауреаттарга, туйгун үөрэхтээхтэргэ, бастыҥ общественниктарга сувенир бөҕөнү атыылаhан  рюкзагынан таhаарар буолар этибит. Ол харчытын саас субботнигынан кылаастарынан бытыылка туттаран булар этибит.

Елена Дмитриевна Монастырёва

 

 

ЧАХЧЫ ДА ҮТҮӨ ДЬОНУ, УЛАХАН УЧУУТАЛЛАРЫ КЫТТА ҮЛЭЛЭЭБИТИМ

 

Учуутал киhи аан маҥнай оскуола боруогун атыллаан киирбит кэмин олоҕун тухары хаhан да умнубат. Мин 1970с. Чурапчы 8 кылаастаах оскуолатыгар 20 саастаах эдэркээн кыыс учууталынан анаммытым. Чахчы да үтүө дьоҥҥо, улахан Учууталларга бастакы үлэлиир сылларбар уhуйуллубутум, үөрэммитим, ол 41 сыл учууталлаабыт кэмнэрбэр олук, бөҕө акылаат, тирэх буолбута.

Кинилэри саас-сааhынан аттаран, өйдөөн-санаан, ааттарын кэнчээри ыччакка хаалар гына ахтан-санаан ааhыахпын баҕарабын. Үтүө да учууталлар этилэр, киhи быhыытынан сэмэйдэрэ, үлэҕэ бэриниилээхтэрэ, олоххо тардыhыылара, үгүс күннэрин-дьылларын оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ анаабыттара. Ити кэмҥэ оскуола директорынан Кардашевскай Г.Г., завуhунан Борисова А.А. үлэлииллэрэ. Бу  үтүө, эйэҕэс майгылаах, сахалыы мындыр өйдөөх, үөрэх методикатын дириҥник баhылаабыт, үөрэх-иитии үлэтигэр элбэх саҥаны киллэрэргэ мэлдьи бэлэмнээх салайааччылар Чурапчы 8 кылаастаах оскуолатын улууска, республикаҕа инники күөҥҥэ таhаарбыттара Олус эйэлээх, көхтөөх, үлэhит коллективы иитэн таhаарбыт, ытыктабылынан туhанар салайааччылар этэ. Начальнай кылаастарга бу кэмҥэ үгүс оҕо сүрэҕэр – быарыгар хатанан хаалбыт, өрүү махтал истиҥ тылларынан ахтыллар, сүүhүнэн оҕоҕо олох суолугар олук уурбут үтүөкэннээх Учууталлар, мин аҕа саастаах, холобур туттар, өрүү ытыктабыллаахтык саныыр үтүөкэн дьоннорум, уhун педагогическай үлэм бастакы сылларыгар көрсүбүт коллегаларым, дьоhун дьоннор, ийэлэр, эбэлэр, хос эбэлэр, учууталлар, саха мааны Далбар Хотуттара - Гуляева Евдокия Григорьевна, Чичигинарова Анастасия Степановна, Илларионова Мария Даниловна, Дьячковская Елизавета Мироновна үлэлээбиттэрэ.

Гуляева Е.Г.  үлэтигэр олус кыhамньылааҕа, уруогу наhаа интэриэhинэйдик ыытара. Бэйэтэ тас көрүҥүнэн олус кыраһыабайа, майгыта үчүгэйэ, тутта-хапта сылдьара адьас учууталга ананан төрөөбүт курдуга. Кини киэҥ билиилээх, методика өттүнэн толору хааччыммыт, талааннаах учуутал этэ. Оҕолору, төрөппүттэри түмэн, тэрийэн үлэлэтэрэ.

Чичигинарова А.С.  куруутун сүбэлии, ыйыталаhа, көмөлөhө сылдьара. Мунаардахпына элбэхтик сүбэлэтэ  киирэрим. Үлэтигэр олус эппиэтинэстээҕэ. Уруогар өрүү наҕыл, биир тэҥ, холку майгылааҕа. Элбэх көрдөрөр матырыйааллааҕа: таблицалар, диаграммалар, хартыыналар, карточкалар, перфокарталар бааллара. Кылааhыгар сааhыланан туралларыттан барыбытыгар уларсара, сорҕотун дьиэбитигэр илдьэ баран, үтүгүннэрэн ыларбыт. Уурбут-туппут курдук чуолкай сыаллаах-соруктаах, олус бэрээдэктээх, оҕо барыта үлүhүйэн үлэлиир интэриэhинэй уруоктары ыытара, онно киирэн элбэххэ үөрэнэн тахсарым. Чахчы да үчүгэй бэлэмнээх, баай уопуттаах, оҕолору да, төрөппүттэри да кыайа тутан үөрэтэр, тылын ылыннарар дьоҕурдаах учyyтал этэ.

          Илларионова М.Д. учуутал быhыытынан ирдэбиллээх, тэрийэр дьоҕурдаах, баай уопуттаах, киэҥ билиилээх, саҥаны олоххо түргэнник киллэрэр, инники күөҥҥэ сылдьар, холобур оҥостор киhибит этэ. Yерэтэр оҕолоругар ийэлии истиҥник, эйэҕэстик сыhыаннаhара, кылаас коллективын үөскэтиигэ араас өрүттээх иитэр үлэни ыытара. Кини методическай холбоhук салайааччыта этэ. Нэдиэлэҕэ биирдэ мунньан, саҥа тахсыбыт педжурналлары, кинигэлэри билиhиннэрэрэ, конспектатара уонна хайаан да ырыттарара. Кылааска оҕолорго аналлаах уларытылла турар стендэлэр бааллара. “Айылҕа муннуга” стенд күннэтэ үлэлиирэ. Үөрэнээччилэрэ  айылҕаҕа тахсар уларыйыылары сатаан кэтээн көрөллөрүн, түмүк оҥороллорун, билэр-көрөр дьоҕурдарын сайыннаран, улахан интэриэhи үөскэтэрэ. Элбэх аhаҕас уруоктары, дьаhаллары үрдүк теоретическай, методическай таhымҥа ыытан, эдэр коллегалара учуутал быhыытынан үүнэллэригэр, сайдалларыгар үгүс көмөнү оҥорсубута.

Дьячковская Е.М. - кинини кытта биhиги уhуннук үлэлээбиппит. Мааны таҥастаах- саптаах, эдэркээн көрүҥнээх, чиҥ куоластаах, билиини-сырдыгы, үтүөнү-өйдөөҕү кэрэhэлиир учуутал. Елизавета Mироновна ордук ааҕыы уруоктарын, тылы сайыннарыы, таба суруйуу методикатын толору баhылаабыта. Үлэтигэр олус ирдэбиллээҕэ. Эдэр учуутал киниттэн холобур ылара элбэх этэ. Уруоктарын үрдүк таhымҥа ыытара, оҕолор кини уруоктарыгар үчүгэйдик үлэлииллэрэ, эрээтинэн күрэхтэhиннэрэрэ, кырачаан оҕолоро доргуччу хоhоон ааҕаллара, ырыа ыллыыллара, араас эрчиллиилэри оҥороллоро. Үөрэтэр кылааhын оҕолоро бэрээдэктээх, билиигэ-көрүүгэ тардыhыылаах, чиҥ билиилээх буолаллара. Елизавета Мироновна 1989с. республикаҕа алта саастаах оҕолору «1-4 программанан үөрэтии» экспериментальнай саҕалааһын быhыытынан оройуоҥҥа биир бастакынан алта саастаахтары үөрэппитэ. Оччолорго алта саастаахтар олох бэлэмэ суох оскуолаҕа кэлбиттэрэ. Уҥуохтарынан да кыралара, сорохтор нэhиилэ суумкаларын сыhан-соhон кэлэллэрэ. Аны күнүс утуталлара. Дьэ, манна баар этэ үгүс түбүк: үөрэтэн бүтээт, учууталлар оҕо аhыыр кэмигэр 20-лии оҕо походнай оронун оҥоруу, утуйан турааттарын кытта, төттөрү ороннору ыскааптарга таҥастары-саптары төттөрү хаалааhын, онтон ол кылааска салгыы оонньотуу, дьарыктааhын. Онон үлэлииргэ кэккэ ыарахаттардаах этэ, саҥа буолан учуутал үлэлииригэр улахан эппиэтинэстээҕэ. Оччолорго кинилэргэ аналлаах үөрэх тэриллэрэ аҕыйах этилэр. Ол иhин Елизавета Мироновна бэйэтэ илиитинэн суруйан таблицалары, карточкалары, элбэх уруhуйдары, хартыыналары сыhыаран олус интэриэhинэй пособиелары оҥосторо. Елизавета Мироновнаны кытта уhун кэмҥэ алтыhан үлэлээбит кэммитин күндүтүк саныыбын. Үөрэх-иитии үлэтигэр өрүү инники күөҥҥэ сылдьар айымньылаах үлэлээх бастыҥ учуутал үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, «РСФСР үөрэҕириитин туйгуна», «Учууталлар учууталлара» бочуоттаах ааттар, элбэх Бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ.

Үөрэҕириини улууска сайыннарыыга туруулаhан үлэлээн, бэйэ-бэйэбитин өйдөhөн, өйөhөн, ситэрсэн: ол курдук, 3 сыллаах үөрэх 4 сыллаах буолбутун, оскуола реформатын, национальнай концепция олоххо киириитин, араас үөрэх технологияларын, саҥа учебниктары, программалары оскуола коллектива айымньылаахтык киллэрсибит түгэннэрбитин долгуйа ахтабын. Учуутал үрдүк үлэтигэр уhуйбут, эдьиийдэрим курдук истиҥник саныыр  дьоммор, саҥа киhи сайдарыгар сыралаhан үлэлээбит, үгүс үлэни тэрийбит Учууталларбар, сүhүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн туран, итии-истиҥ махталбын тиэрдэбин.

                                                                             Галина Григорьевна Пинигина,

                                                      РФ оскуолаларын үтүөлээх учуутала, СР үөрэҕириитин Бочуоттаах ветерана

 

 

 

А.Е.КУЛАКОВСКАЙ ААТЫНАН ЧУРАПЧЫ АҔЫС КЫЛААСТААХ ОСКУОЛАТЫН ТУҺУНАН ИҺИРЭХ ТЫЛЫНАН...

 

 

         1971 с. Чурапчы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбитим. Оскуолабыт икки корпустаах этэ. Биһиги, кыра кылаастар, оһоҕунан оттуллар дьиэҕэ үөрэнэрбит. Учууталбыт Чичигинарова А.С. түү былаат бүрүнэн баран үөрэтэрэ өйбөр иҥэн хаалбыт. Кылааспытыгар сүрдээх элбэх этибит. Оҕолор Чурапчы сэлиэнньэтин арҕаа баһыттан, Сельхоз томторуттан  сылдьарбыт. Сарсыарда эрдэ кэллэххэ, оскуолаҕа оһох оттооччуну кытта физкультура учуутала С.М.Максимов баар буолаллара. Кыра кылаас оҕолоро, уруок кэнниттэн хаалан, дьиэҕэ үлэбитин толорон баран барарбыт. Уруоктарбытын С.Е.Потапова аахтарара. Кыра оскуолабыт көрүдүөрүгэр кылаастарынан концерт көрдөрөрбүт, араас бырааһынньыктар буолаллара. Алын кылаас оҕолорун мүнүүтэҕэ аахтаран, күрэхтэһиннэрэр этилэр. Саамай түргэнник ааҕар оҕолор көрүдүөргэ линейка иннигэр тахсан ааҕан иһитиннэрэллэрэ.Үчүгэй үөрэнээччилэр төрөппүттэрин хаартыскалара көрүдүөр истиэнэтигэр ыйанан тураллара. Онтон төрдүс кылаастан улахан оскуолаҕа тахсыбыппыт. Кыра дьиэҕэ холоотоххо, бу корпус олус улахан, элбэх кабинеттаах, уһуун да уһун көрүдүөрдээх этэ. Оскуолабыт иһигэр котельнайдаах этэ.  Улахан кылаастарга араас таһымнаах дьаһаллар тиһигин быспакка ыытыллаллара. Оскуола оҕото бука бары бу тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттара. Саамай өйбөр хатанан хаалбыт түгэннэртэн биирдэстэрэ – физкультура уруоктара. Бу уруоктар А.К.Софронов аатынан залга буолаллара. Учууталбыт П.Е.Барахсанов ыытар уруоктарыгар кылааһынан бары баҕаран туран сылдьарбыт. Кылааспытыттан хас да оҕо оскуола сүүмэрдэммит хамаандатыгар баар этибит. Күһүҥҥү кросс, сааскы спартакиада, хайыһар күрэхтэһиитэ, теннискэ күрэхтэһии – манна барытыгар Поликарп Егорович соҕотоҕун дьарыктаан кытыннарара. Биир да оҕо дьарыгы көтүппүтэ диэн суох буолара. Күрэхтэһиилэргэ мэлдьи кыайан оскуолабытыгар кубоктаах кэлэрбит. Ол да буоллар, учууталбыт олус күүскэ хайҕаабытын өйдөөбөппүн. Барыбытыгар биир тэҥ ирдэбиллээх сыһыаннааҕа. Арай ахсыс кылаастары атаарар линейкаҕа наар бэйэтин аатыттан биир бастыҥ выпускник спортсмеҥҥа бэлэх оҥороро.

Биир үтүө өйдөбүл – кылааспыт кыргыттара бары баскетбол секциятыгар сылдьарбыт. Секцияны музыка учуутала Егор Еремеевич Соловьев ыытара. Бэл физкультура уруогар доруобуйаларынан сылдьыбат кыргыттарбыт ытаан туран, бу секцияҕа дьарыктаналлара. Сарсыарда аҕыс чаастан залга кэлэн сүүрэрбит, онтон үөрэнэ барарбыт, уруок кэнниттэн секциябытыгар тэбинэрбит. Оройуоҥҥа биһиги хамаандабыт наар бастакы миэстэҕэ сылдьара. Кыайыы-хотуу үөрүүтэ киһи өйүгэр олус кытаанахтык хаалан хаалар эбит уонна билигин даҕаны көрсө түстэрбит эрэ ол түгэннэри долгуйа ахтабыт.

Кыһыҥҥы каникул кэмигэр оскуолабытыгар И.А.Антипин киинэ көрдөрөрө, К.П.Поливкина химическэй опыттары оҥоттороро. Ол көрбүт киинэлэрбиттэн саамай өйдөөн хаалбытым– «Ну, погоди!». Хас да күнү быһа көрбүппүт.  Кылаас иһигэр уу-чуумпутук олорон көрөрбүт. Иван Андревич олус  сымнаҕас, мэлдьи үөрэ сылдьар этэ диэн биһиги өйбүтүгэр хаалбыт. Билигин санаатахха, учууталларбыт барахсаттар оҕолорго олус истиҥ сыһыаннаах эбиттэр. Хас биирдии бэйэбит оскуолабытыгар дьиэбитигэр  курдук кэлэр этибит. Киэһэ кылааспытыгар бүлүүһэ сүүрдэрбит, араас диспуттары оҕолор бэйэбит ыытарбыт. Саас оскуолабыт иннигэр кылаастарынан перемена бириэмэтигэр лапталыырбыт. Диспуттары тэрийиигэ кылааспытыгар саамай көхтөөх кыргыттарбыт Посельская Лида, Попова Надя буолаллара. Саас эрдэттэн туристическай слекка бэлэмнэнии саҕаланара. Бастаан кылааска олорон картаны ааҕарга, минераллары тас көрүҥнэриттэн араарарга, компаһы туттарга дьарыктанарбыт. Онтон халлаан сылыйдаҕына, учууталбыт Дыдаева А.С. кэргэнин массыынатынан барыбытын хаста да кырынан, Куоҕалыга таһара уонна, дьэ, Анастасия Степановна дьаһайыытынан туристар буоламмыт, күрэхтэһиигэ бэлэмнэнэрбит. Манна даҕаны иннибитин кимиэхэ да биэрбэт этибит.

Уопсайынан даҕаны, Чурапчы 1№-дээх аҕыс кылаастаах оскуолата ураты эйгэлээх оскуола эбит. Хас биирдии оҕоҕо учууталлар өттүлэриттэн болҕомто баар буолан, оҕолору туох баар дьаһалларга барытыгар көҕүлээн, баҕаларын уһугуннаран дьарыктаан, үгүс элбэх кыайыылаах – хотуулаах буоларбыт. Учууталларбыт бары даҕаны киһи ытыктыыр, таптыыр дьоно этилэр. Музыка уруогар Галина Никитична Шахурдина үөрэтэрэ. Уруогун таһынан олус кыһамньылаахтык уус- уран самодеятельность фестивалларыгар бэлэмниирэ. Баянын көтөҕөн переменаҕа кытта дьарыктыыра. Үҥкүүлэрбитин эмиэ кини туруорара.

Туспа үтүө өйдөбүлүнэн пионерскай хос хаалбыт. Бу кыараҕас хоско дружина советын чилиэннэрэ мустаммыт хаһыат таһаарарбыт. Баһаатайбыт Елена Дмитриевна Монастырева араас интэриэһинэй сонуннары кэпсиирэ. Барабанныырга, горн үрэргэ дьарыктанарбыт. Мунньахтарга оскуола оҕолоро монтаж ааҕа барарбыт. Хоһооннору ааҕарга Елена Дмитриевна дьаныһан туран эрчийэрэ.

Аан бастаан омук дойдуларыгар сылдьыбыт киһини эмиэ бу оскуолабытыгар көрсүбүппүт. Ол  английскай тыл учуутала Вера Дмитриевна Семенова этэ. Сылдьыбыт дойдуларын туһунан хаартыскаларынан слайдалары көрдөрө-көрдөрө кэпсиирэ. Бэйэтэ олус моднай, стильнэй баҕайы этэ. Кини уруоктарын олус сөбүлүүрбүт.

Кыра кылааска үөрэнэрбитигэр директорбыт Г.Г.Кардашевскай этэ, онтон үөһээ кылааска тахсыыбытыгар В.В.Илларионов буолбута. Оскуола саамай тутаах киһитэ, буруйдааҕы сэмэлээччи, бастыҥы хайҕааччы – оскуолабыт завуһа Анна Александровна Борисова этэ. Кини бэйэтэ олус үчүгэй куоластааҕа, үчүгэй баҕайытык ыллыыр этэ. Оскуола хорун кытта дьарыктыыра.

Истиҥник саныыр, таптыыр учууталларбытыттан арахсар түгэн кэлбитигэр, биһиги кылаастан олус элбэх оҕо орто оскуолаҕа буолбакка, араас анал үөрэх кыһаларыгар үөрэнэ барбыппыт. Билигин кылааһым оҕолоро – ыал ийэлэрэ, аҕалара. Сорохтор эбээ, эһээ буоллулар. Бары араас идэлээхпит. Ол курдук Павлова Тоня – фармацевт, Павлова Надя – уран тарбахтаах оһуордьут, иистэнньэҥ, Посельская Лида, Макарова Вера – фельдшердэр, Монастырева Груня, Климова Маша – атыыһыттар, Смирникова Клара – логопед, Кардашевская Нюрбина, Монастырев Коля – учууталлар, Гуляева Катя – библиотекарь, Попова Надя – омук тылын учуутала, переводчик, Ноговицын Алеша – инженер, Дьячковскай Андрей – физик. Ити курдук, олоххо куорсун аспыт хаарыаннаах оскуолабыт оҕолорун көмүс курдук бүөбэйдээн олох киэҥ аартыгар атаардаҕа. Оскуола киэн туттар выпускниктара, биллэн турар, олус элбэхтэр, онтон барыбытын ситимниир кыракый оскуолабыт - Чурапчы 1№-дээх аҕыс кылаастаах оскуолата  сүрэхпитигэр үтүө өйдөбүл буолан сөҥөн сырыттаҕа.

 

                                                                                           Айталина Николаевна Коркина, СР үөрэҕириитин туйгуна,

                                                                                                    ПНПО кыайыылааҕа, РФ президенин Гранын хаһаайына.